1. ప్రధాన మంత్రి కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి (PM-KISAN) - సమగ్ర విశ్లేషణ
ప్రధాన మంత్రి కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి (పీఎం-కిసాన్) అనేది దేశంలోని భూమి కలిగిన రైతు కుటుంబాలకు ప్రత్యక్ష ఆదాయ మద్దతు అందించే ఉద్దేశంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన ప్రతిష్టాత్మక సెంట్రల్ సెక్టార్ పథకం. 2019 ఫిబ్రవరి 24న ఉత్తరప్రదేశ్లోని గోరఖ్పూర్లో అధికారికంగా ప్రారంభించబడినప్పటికీ, దీనిని 2018 డిసెంబర్ 1 నుండి అమలులోకి తెచ్చారు. వ్యవసాయ రంగంలో రైతులు విత్తనాలు, ఎరువులు, పురుగుమందులు మరియు ఇతర పెట్టుబడి అవసరాలను తీర్చుకోవడానికి, అలాగే వారి గృహావసరాలకు అనుబంధంగా ఆర్థిక వెసులుబాటు కల్పించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. ఈ పథకం కింద అర్హులైన ప్రతి రైతు కుటుంబానికి సంవత్సరానికి రూ. 6,000 చొప్పున మూడు సమాన వాయిదాలలో (ప్రతి నాలుగు నెలలకు రూ. 2,000) నేరుగా వారి ఆధార్ అనుసంధానిత బ్యాంకు ఖాతాలలోకి ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ (DBT) విధానం ద్వారా జమ చేస్తారు. ప్రారంభంలో 2 హెక్టార్ల వరకు సాగుభూమి ఉన్న చిన్న మరియు సన్నకారు రైతులకు మాత్రమే పరిమితం చేసినప్పటికీ, 2019 మే నెలలో దీని పరిధిని దేశంలోని అన్ని రైతు కుటుంబాలకు విస్తరించారు. అయితే, సంస్థాగత భూ యజమానులు, రాజ్యాంగ పదవులు నిర్వహించిన వారు, మాజీ మరియు ప్రస్తుత మంత్రులు, ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు, రూ. 10,000 కంటే ఎక్కువ పెన్షన్ పొందే పదవీ విరమణ చేసిన ఉద్యోగులు మరియు ఆదాయపు పన్ను చెల్లించే వ్యక్తులను ఈ పథకం నుండి మినహాయించారు. లబ్ధిదారుల ఎంపిక బాధ్యత పూర్తిగా రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రభుత్వాలపై ఉంటుంది. పీఎం-కిసాన్ పోర్టల్ ద్వారా సాంకేతికతను జోడించి ఈ-కేవైసీ (e-KYC) తప్పనిసరి చేయడం, ఆధార్ ఆధారిత పేమెంట్ బ్రిడ్జ్ సిస్టమ్ (APBS) మరియు భూ రికార్డుల డిజిటలైజేషన్ ద్వారా పారదర్శకతను పెంచారు. ఈ పథకం గ్రామీణ ప్రాంతాలలో రైతులపై వడ్డీ వ్యాపారుల భారాన్ని తగ్గించడంలో మరియు వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంపొందించడంలో అత్యంత కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.
2. ఆయుష్మాన్ భారత్ - ప్రధాన మంత్రి జన ఆరోగ్య యోజన (AB-PMJAY)
ఆయుష్మాన్ భారత్ - ప్రధాన మంత్రి జన ఆరోగ్య యోజన (AB-PMJAY) అనేది భారతదేశంలో సార్వత్రిక ఆరోగ్య పరిరక్షణ (Universal Health Coverage) సాధించే లక్ష్యంతో 2018 సెప్టెంబర్ 23న జార్ఖండ్లోని రాంచీలో ప్రారంభించబడిన ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రభుత్వ ప్రాయోజిత ఆరోగ్య బీమా పథకం. జాతీయ ఆరోగ్య విధానం-2017 సిఫార్సుల ఆధారంగా రూపొందించబడిన ఈ పథకం, పేద మరియు అట్టడుగు వర్గాల కుటుంబాలు తీవ్ర అనారోగ్యాల బారిన పడినప్పుడు ఎదురయ్యే విపత్తుల వంటి వైద్య ఖర్చుల (Catastrophic Health Expenditure) నుండి రక్షణ కల్పిస్తుంది. ఈ పథకం కింద సామాజిక-ఆర్థిక, కుల గణన (SECC-2011) ఆధారంగా గుర్తించబడిన సుమారు 12 కోట్ల పేద కుటుంబాలకు (దాదాపు 55 కోట్ల మంది లబ్ధిదారులకు) సెకండరీ మరియు టెర్షియరీ ఆసుపత్రి చికిత్సల కోసం ప్రతి కుటుంబానికి సంవత్సరానికి రూ. 5 లక్షల వరకు నగదు రహిత (Cashless and Paperless) ఆరోగ్య బీమా కల్పించబడుతుంది. ఈ పథకం కింద కుటుంబ పరిమాణం, వయస్సు లేదా లింగంపై ఎటువంటి పరిమితులు లేవు మరియు ముందస్తు వ్యాధులకు (Pre-existing diseases) మొదటి రోజు నుంచే కవరేజ్ లభిస్తుంది. ఆసుపత్రిలో చేరడానికి 3 రోజుల ముందు మరియు డిశ్చార్జ్ అయిన తర్వాత 15 రోజుల వరకు అయ్యే మందులు మరియు రోగ నిర్ధారణ పరీక్షల ఖర్చులు ఇందులో భాగం. ఈ పథకాన్ని జాతీయ స్థాయిలో 'నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ' (NHA) మరియు రాష్ట్ర స్థాయిలో 'స్టేట్ హెల్త్ ఏజెన్సీలు' (SHA) అమలు చేస్తున్నాయి. ఆయుష్మాన్ భారత్ రెండవ స్తంభంగా ప్రాథమిక ఆరోగ్య సేవలను బలోపేతం చేయడానికి దేశవ్యాప్తంగా 1.5 లక్షల ఉప-కేంద్రాలు మరియు ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలను 'ఆయుష్మాన్ ఆరోగ్య మందిరాలు'గా మార్చారు. ఇటీవలి కాలంలో 70 ఏళ్లు పైబడిన వృద్ధులందరికీ వారి ఆదాయ పరిమితులతో సంబంధం లేకుండా నెలకు రూ. 5 లక్షల వరకు అదనపు టాప్-అప్ కవరేజీని విస్తరించడం దీని పరిధిని మరింత పెంచింది.
3. ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజన (PMAY-గ్రామీణ్ మరియు అర్బన్)
దేశంలోని పేద మరియు బలహీన వర్గాల ప్రజలకు గౌరవప్రదమైన జీవనాన్ని అందించేందుకు 'అందరికీ పక్కా ఇళ్లు' (Housing for All) అనే నినాదంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజనను ప్రారంభించింది. ఈ పథకం రెండు విభాగాలుగా అమలవుతోంది: PMAY-అర్బన్ (గృహనిర్మాణం మరియు పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ) మరియు PMAY-గ్రామీణ్ (గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ). PMAY-U 2015 జూన్ 25న పట్టణ ప్రాంతాల్లో మురికివాడల పునరావాసం, క్రెడిట్ లింక్డ్ సబ్సిడీ స్కీమ్ (CLSS), భాగస్వామ్యంతో సరసమైన గృహ నిర్మాణం (AHP) మరియు లబ్ధిదారుల నేతృత్వంలోని వ్యక్తిగత గృహ నిర్మాణం (BLC) అనే నాలుగు వర్టికల్స్ ద్వారా ప్రారంభించబడింది. ఇందులో ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలు (EWS), అల్ప ఆదాయ వర్గాలు (LIG) మరియు మధ్య ఆదాయ వర్గాలకు (MIG) గృహ రుణాలపై వడ్డీ రాయితీ లభిస్తుంది. మహిళా సాధికారతను ప్రోత్సహించడానికి ఇంటి యాజమాన్యం మహిళ పేరిట లేదా ఉమ్మడిగా ఉండటం తప్పనిసరి. మరోవైపు, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో అంతకుముందున్న ఇందిరా ఆవాస్ యోజనను పునర్వ్యవస్థీకరించి 2016 నవంబర్ 20న PMAY-G గా ప్రారంభించారు. PMAY-G కింద మైదాన ప్రాంతాల్లో రూ. 1.20 లక్షలు, ఈశాన్య మరియు కొండ ప్రాంతాలలో రూ. 1.30 లక్షల చొప్పున కేంద్ర-రాష్ట్రాల నిధుల భాగస్వామ్యంతో (సాధారణ రాష్ట్రాల్లో 60:40, ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో 90:10) ఆర్థిక సహాయం అందిస్తారు. లబ్ధిదారులకు అదనంగా MGNREGS కింద 90-95 రోజుల అన్-స్కిల్డ్ వేతన ఉపాధి మరియు స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ కింద మరుగుదొడ్డి నిర్మాణానికి రూ. 12,000 సమకూరుస్తారు. జియో-ట్యాగింగ్, ఆధార్ అనుసంధానం మరియు 'ఆవాస్సాఫ్ట్' (AwaasSoft) డిజిటల్ ప్లాట్ఫారమ్ ద్వారా నిధుల మళ్లింపు లేకుండా నేరుగా పక్కా గృహాల నిర్మాణం వేగవంతం చేయబడుతోంది.
4. జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) - గ్రామీణ మరియు పట్టణ తాగునీటి భద్రత
దేశంలోని ప్రతి గ్రామీణ గృహానికి స్వచ్ఛమైన, సురక్షితమైన మరియు సరిపడా తాగునీటిని అందించాలనే సంకల్పంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం 2019 ఆగస్టు 15న 'జల్ జీవన్ మిషన్' (JJM) ను ప్రారంభించింది. జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో అమలవుతున్న ఈ పథకం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం 'హర్ ఘర్ జల్' (ప్రతి ఇంటికీ నీరు). దీని ద్వారా ప్రతి వ్యక్తికి రోజుకు కనీసం 55 లీటర్ల (55 LPCD) తాగునీటిని ఫంక్షనల్ హౌస్హోల్డ్ ట్యాప్ కనెక్షన్ల (FHTC) ద్వారా అందించడం నిర్దేశించబడింది. ఈ పథకం సాధారణ రాష్ట్రాలలో 50:50, ఈశాన్య మరియు హిమాలయ రాష్ట్రాలలో 90:10, మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో 100% కేంద్ర నిధులతో అమలవుతుంది. జల్ జీవన్ మిషన్ కేవలం పైపుల ఏర్పాటుకే పరిమితం కాకుండా, వికేంద్రీకృత విధానంలో గ్రామ పంచాయతీలు మరియు గ్రామ నీరు మరియు పారిశుధ్య కమిటీలు (VWSC) లేదా 'పానీ సమితి'ల నేతృత్వంలో ప్రజల భాగస్వామ్యంతో నడుస్తుంది. కనీసం 50% మహిళా ప్రాతినిధ్యం ఉండేలా ఈ కమిటీలను రూపొందించి, గ్రామ కార్యాచరణ ప్రణాళికల (Village Action Plans) తయారీ మరియు స్థానిక నీటి వనరుల సంరక్షణ బాధ్యతలను వీరికి అప్పగించారు. నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణ కోసం ప్రతి గ్రామంలో ఐదుగురు మహిళలకు ఫీల్డ్ టెస్ట్ కిట్ల (FTK) వినియోగంపై శిక్షణ ఇచ్చారు. సెన్సార్ ఆధారిత IoT (ఇంటర్నెట్ ఆఫ్ థింగ్స్) పరికరాల ద్వారా నీటి సరఫరా పరిమాణం మరియు నాణ్యతను నిజ-సమయంలో పర్యవేక్షిస్తున్నారు. గ్రామీణ ప్రాంతాలతో పాటు పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో నీటి వృథాను అరికట్టడానికి, మురుగునీటి శుద్ధి మరియు రీసైక్లింగ్ లక్ష్యాలతో 'జల్ జీవన్ మిషన్ (అర్బన్)' కూడా అమలు చేయబడుతోంది, ఇది సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం-6 (SDG-6: పరిశుభ్రమైన నీరు మరియు పారిశుధ్యం) సాధనకు దోహదపడుతుంది.
5. ప్రధాన మంత్రి ముద్ర యోజన (PMMY) - వ్యవస్థాపకత మరియు సూక్ష్మ రుణాలు
భారతదేశంలో కార్పొరేటేతర, వ్యవసాయేతర చిన్న మరియు సూక్ష్మ సంస్థలకు వ్యవస్థాపక రుణాలను సులభంగా అందించే లక్ష్యంతో 2015 ఏప్రిల్ 8న కేంద్ర ప్రభుత్వం 'ప్రధాన మంత్రి ముద్ర యోజన' (PMMY) ను ప్రారంభించింది. 'ఫండింగ్ ది అన్ఫండెడ్' (నిధులు అందని వారికి నిధులు సమకూర్చడం) అనే ప్రాథమిక నినాదంతో ఇది పనిచేస్తుంది. ఆర్థిక సేవల విభాగం, ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని మైక్రో యూనిట్స్ డెవలప్మెంట్ అండ్ రీఫైనాన్స్ ఏజెన్సీ (MUDRA) బ్యాంకు ద్వారా ఇది పర్యవేక్షించబడుతుంది. ముద్ర స్వయంగా ప్రత్యక్షంగా రుణాలు ఇవ్వదు; బదులుగా కమర్షియల్ బ్యాంకులు, ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు (RRBs), చిన్న ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు (SFBs), ఎన్బీఎఫ్సీలు మరియు మైక్రోఫైనాన్స్ సంస్థలకు రీఫైనాన్స్ సదుపాయాన్ని కల్పిస్తుంది. వ్యాపార యూనిట్ వృద్ధి దశ మరియు ఆర్థిక అవసరాల ఆధారంగా ముద్ర రుణాలను మూడు విభాగాలుగా వర్గీకరించారు: 1. శిశు (Shishu): రూ. 50,000 వరకు ప్రారంభ దశ వ్యాపారాలకు రుణాలు. 2. కిషోర్ (Kishor): రూ. 50,000 నుండి రూ. 5 లక్షల వరకు వ్యాపార విస్తరణకు రుణాలు. 3. తరుణ్ (Tarun): రూ. 5 లక్షల నుండి రూ. 10 లక్షల వరకు (ఇటీవలి బడ్జెట్లో తరుణ్ ప్లస్ కేటగిరీ ద్వారా విజయవంతమైన పాత రుణగ్రహీతలకు దీని పరిమితిని రూ. 20 లక్షలకు పెంచారు). ముద్ర రుణాల ప్రధాన ప్రత్యేకత ఏమిటంటే వీటికి ఎటువంటి కొలేటరల్ సెక్యూరిటీ (తనఖా) అవసరం లేదు. క్రెడిట్ గ్యారెంటీ ఫండ్ ఫర్ మైక్రో యూనిట్స్ (CGFMU) ద్వారా బ్యాంకులకు గ్యారెంటీ కల్పించబడుతుంది. లబ్ధిదారులకు నగదు డ్రా చేసుకోవడానికి మరియు కొనుగోళ్లకు 'ముద్ర కార్డ్' (రూపే డెబిట్ కార్డ్) అందిస్తారు. ఈ పథకం ద్వారా మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలు (మొత్తం రుణాలలో దాదాపు 68% పైగా మహిళలకే దక్కడం విశేషం), ఎస్సీ, ఎస్టీ మరియు ఓబీసీ వర్గాల ప్రజలు స్వయం ఉపాధి సాధించి, ఉపాధి కోరేవారి స్థాయి నుండి ఉద్యోగాలను సృష్టించే స్థాయికి ఎదగడానికి బలమైన పునాది ఏర్పడింది.
6. ప్రధాన మంత్రి గరీబ్ కళ్యాణ్ అన్న యోజన (PMGKAY) - ఆహార భద్రత
కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో దేశంలోని అత్యంత నిరుపేద కుటుంబాలు లాక్డౌన్ల వల్ల ఆకలి బారిన పడకుండా కాపాడటానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 2020 మార్చిలో 'ప్రధాన మంత్రి గరీబ్ కళ్యాణ్ అన్న యోజన' (PMGKAY) ను ప్రారంభించింది. మొదట్లో విపత్తు సహాయ ప్యాకేజీగా ప్రారంభమైనప్పటికీ, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆహార భద్రతా భరోసాగా మారి పేదరిక నిర్మూలనలో అద్భుత ఫలితాలను సాధించింది. ఈ పథకం కింద జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం (NFSA)-2013 పరిధిలోకి వచ్చే దాదాపు 81.35 కోట్ల మంది లబ్ధిదారులకు ఉచితంగా ఆహార ధాన్యాలను పంపిణీ చేస్తున్నారు. తొలినాళ్లలో ఎన్ఎఫ్ఎస్ఏ కోటాకు అదనంగా నెలకు ప్రతి వ్యక్తికి 5 కిలోల బియ్యం లేదా గోధుమలను ఉచితంగా అందించారు. అయితే, కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023 జనవరి 1 నుండి ఒక చారిత్రక నిర్ణయం తీసుకుంటూ అంత్యోదయ అన్న యోజన (AAY) మరియు ప్రాధాన్య గృహాల (PHH) లబ్ధిదారులందరికీ NFSA కింద కేటాయించే సాధారణ రేషన్ను సైతం పూర్తిగా ఉచితంగా మార్చి, దానిని PMGKAY తో ఏకీకృతం చేసింది. అంతేకాకుండా, ఈ ఉచిత రేషన్ పథకాన్ని 2024 జనవరి 1 నుండి మరో ఐదేళ్ల పాటు (2028 డిసెంబర్ వరకు) పొడిగిస్తూ కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదం తెలిపింది. ఈ కార్యక్రమాన్ని మరింత పటిష్టంగా అమలు చేయడానికి 'వన్ నేషన్, వన్ రేషన్ కార్డ్' (ONORC) విధానాన్ని అనుసంధానించారు. దీనివల్ల వలస కార్మికులు మరియు రోజువారీ కూలీలు దేశంలో ఎక్కడి నుంచైనా బయోమెట్రిక్ ప్రామాణీకరణ ద్వారా ఎలక్ట్రానిక్ పాయింట్ ఆఫ్ సేల్ (ePoS) పరికరాల సాయంతో తమ కోటాను పొందే వీలు కలిగింది. కేంద్ర ప్రభుత్వ నిల్వల ద్వారా వ్యవసాయ రైతులకు ఎంఎస్పీ (MSP) కొనుగోళ్లు సమకూరడంతో పాటు, నిరుపేద వర్గాలలో పోషకాహార లోపాన్ని అరికట్టడంలో ఈ పథకం అగ్రగామిగా నిలిచింది.
7. ప్రధాన మంత్రి విశ్వకర్మ యోజన - సాంప్రదాయ వృత్తుల సాధికారత
చేతివృత్తులు మరియు సాంప్రదాయ పనిముట్లతో జీవనం సాగించే కళాకారులు, శ్రామికులను ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక భాగస్వాములుగా నిలబెట్టడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023 సెప్టెంబర్ 17న (విశ్వకర్మ జయంతి సందర్భంగా) 'పీఎం విశ్వకర్మ యోజన'ను ప్రారంభించింది. రూ. 13,000 కోట్ల పూర్తి కేంద్ర ప్రభుత్వ వ్యయంతో (Central Sector Scheme) అమలులోకి వచ్చిన ఈ పథకం మైక్రో, స్మాల్ అండ్ మీడియం ఎంటర్ప్రైజెస్ (MSME), నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖల సమన్వయంతో నడుస్తుంది. చెక్క పనివారు (వడ్రంగి), పడవ తయారీదారులు, కమ్మరి, కంసాలి, కుమ్మరి, శిల్పులు, చెప్పులు కుట్టేవారు, తాపీ పనివారు, క్షురకులు, రజకులు, దర్జీలు మరియు పూలదండలు కట్టేవారితో సహా మొత్తం 18 సాంప్రదాయ వృత్తులను ఇందులో చేర్చారు. ఈ పథకం కింద లబ్ధిదారులకు పిఎం విశ్వకర్మ సర్టిఫికేట్ మరియు ప్రత్యేక గుర్తింపు కార్డు (ID కార్డ్) జారీ చేస్తారు. ప్రాథమిక (5-7 రోజులు) మరియు అధునాతన (15 రోజులు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ) నైపుణ్య శిక్షణ అందిస్తూ, శిక్షణా కాలంలో రోజుకు రూ. 500 చొప్పున స్టైపెండ్ చెల్లిస్తారు. ఆధునిక పరికరాలను కొనుగోలు చేయడానికి రూ. 15,000 వరకు టూల్కిట్ ప్రోత్సాహక గ్రాంట్ను ఈ-రూపీ (e-RUPI) వోచర్ రూపంలో ఇస్తారు. అదనంగా, వ్యాపార విస్తరణకు ఎటువంటి పూచీకత్తు (Collateral-free) లేకుండా రాయితీ వడ్డీతో (కేవలం 5% వడ్డీకే) మొదటి విడతలో రూ. 1 లక్ష వరకు, దానిని సకాలంలో తిరిగి చెల్లిస్తే రెండవ విడతలో రూ. 2 లక్షల వరకు సంస్థాగత రుణ సహాయం అందిస్తారు. లబ్ధిదారులకు మార్కెట్ లింకేజీలను కల్పించడం, డిజిటల్ లావాదేవీలకు నెలకు రూ. 100 వరకు ప్రోత్సాహకం ఇవ్వడం మరియు ఓపెన్ నెట్వర్క్ ఫర్ డిజిటల్ కామర్స్ (ONDC) ద్వారా గ్లోబల్ మార్కెట్లను అనుసంధానించడం ఈ పథకం యొక్క ప్రత్యేకతలు.
8. జాతీయ విద్యా విధానం (NEP) 2020 - సంస్కరణలు మరియు కార్యక్రమాలు
భారతదేశ విద్యా వ్యవస్థను 21వ శతాబ్దపు అవసరాలకు అనుగుణంగా మార్చడానికి 34 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ నిరీక్షణ తర్వాత డాక్టర్ కె. కస్తూరిరంగన్ కమిటీ నివేదిక ఆధారంగా 2020 జూలై 29న కేంద్ర మంత్రివర్గం 'జాతీయ విద్యా విధానం-2020' (NEP-2020) కు ఆమోదం తెలిపింది. ఈ విధానం అంతకుముందున్న 10+2 విద్యా వ్యవస్థ స్థానంలో నూతన 5+3+3+4 విద్యా నిర్మాణాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. ఇందులో ఫౌండేషనల్ స్టేజ్ (3-8 ఏళ్లు: 3 ఏళ్ల ప్రీ-స్కూల్ + 1, 2 తరగతులు), ప్రిపరేటరీ స్టేజ్ (8-11 ఏళ్లు: 3 నుండి 5 తరగతులు), మిడిల్ స్టేజ్ (11-14 ఏళ్లు: 6 నుండి 8 తరగతులు), మరియు సెకండరీ స్టేజ్ (14-18 ఏళ్లు: 9 నుండి 12 తరగతులు) ఉంటాయి. ఫౌండేషనల్ లెర్నింగ్లో అక్షరాస్యత మరియు సంఖ్యాజ్ఞానం సాధించడానికి 'నిపుణ్ భారత్' (NIPUN Bharat) మిషన్ ప్రారంభించబడింది. కనీసం 5వ తరగతి వరకు మరియు ప్రాధాన్యతగా 8వ తరగతి వరకు బోధనా మాధ్యమంగా మాతృభాష లేదా ప్రాంతీయ భాషను ఉపయోగించాలని ఈ విధానం నిర్దేశిస్తుంది. ఉన్నత విద్యారంగంలో మల్టిపుల్ ఎంట్రీ అండ్ ఎగ్జిట్ ఆప్షన్లను ప్రవేశపెట్టారు; ఇందులో విద్యార్థుల అకడమిక్ క్రెడిట్లను నిల్వ చేయడానికి 'అకడమిక్ బ్యాంక్ ఆఫ్ క్రెడిట్స్' (ABC) మరియు ఒకే దేశం-ఒకే విద్యార్థి ఐడీగా 'అపార్' (APAAR ID) కార్డులను ప్రవేశపెట్టారు. విశ్వవిద్యాలయాల నియంత్రణ కోసం యుజిసి, ఎఐసిటిఇ స్థానంలో 'హైయర్ ఎడ్యుకేషన్ కమిషన్ ఆఫ్ ఇండియా' (HECI) ను ఒకే గొడుగు కిందకు తీసుకురావాలని ప్రతిపాదించారు. ఎన్ఈపీ-2020 కి అనుగుణంగా దేశవ్యాప్తంగా 14,500 కంటే ఎక్కువ పాఠశాలలను అత్యాధునిక మౌలిక వసతులు, స్మార్ట్ క్లాస్రూమ్లతో నమూనా పాఠశాలలుగా తీర్చిదిద్దడానికి 'పీఎం శ్రీ' (PM-SHRI) యోజనను అమలు చేస్తున్నారు.
9. ప్రొడక్షన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్ (PLI) పథకం - దేశీయ తయారీ రంగ ప్రోత్సాహం
'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' లక్ష్య సాధనలో భాగంగా భారతదేశాన్ని ప్రపంచ తయారీ కేంద్రంగా (Global Manufacturing Hub) మార్చడానికి మరియు దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 2020లో 'ప్రొడక్షన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్' (PLI) పథకాన్ని ప్రారంభించింది. దేశీయంగా ఉత్పత్తులను తయారు చేసి అమ్మకాలను పెంచే కంపెనీలకు ప్రభుత్వం వారి అదనపు అమ్మకాలపై (Incremental Sales) 4% నుండి 6% వరకు నగదు ప్రోత్సాహకాలను (Incentives) అందిస్తుంది. ప్రారంభంలో మొబైల్ ఫోన్లు, నిర్దిష్ట ఎలక్ట్రానిక్ విడిభాగాలు, ఫార్మాస్యూటికల్స్ మరియు వైద్య పరికరాలకు మాత్రమే ప్రారంభించిన ఈ పథకాన్ని క్రమంగా ఆటోమొబైల్స్, ఆటో కాంపోనెంట్స్, టెలికాం మరియు నెట్వర్కింగ్ ఉత్పత్తులు, టెక్స్టైల్స్, సౌర పీవీ మాడ్యూల్స్, అడ్వాన్స్డ్ కెమిస్ట్రీ సెల్ (ACC) బ్యాటరీలు, వైట్ గూడ్స్ (ACలు, LEDలు), స్పెషాలిటీ స్టీల్ మరియు ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్ సహా మొత్తం 14 కీలక రంగాలకు విస్తరించారు. ఈ 14 రంగాల కోసం ప్రభుత్వం సుమారు రూ. 1.97 లక్షల కోట్ల బడ్జెట్ ప్రోత్సాహకాలను కేటాయించింది. పీఎల్ఐ పథకం ప్రపంచ దిగ్గజ సంస్థలైన ఆపిల్, శామ్సంగ్ వంటి కంపెనీలను భారతదేశంలో తయారీ ప్లాంట్లను ఏర్పాటు చేసేలా ఆకర్షించింది. ఫలితంగా ఎలక్ట్రానిక్స్ ఎగుమతులలో భారతదేశం రికార్డు వృద్ధిని నమోదు చేసింది. ఈ పథకం ద్వారా దేశీయ సరఫరా గొలుసు (Supply Chain) బలోపేతం కావడమే కాకుండా, భారీగా ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష ఉపాధి అవకాశాలు లభించాయి. విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులను (FDI) ఆకర్షించడంలో, దిగుమతి ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రోత్సహించడంలో మరియు మేక్ ఇన్ ఇండియాకు ఊతమివ్వడంలో పీఎల్ఐ గేమ్ ఛేంజర్గా నిరూపితమైంది.
10. పీఎం గతిశక్తి జాతీయ మాస్టర్ ప్లాన్ - లాజిస్టిక్స్ మరియు మౌలిక సదుపాయాలు
భారతదేశంలో మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల ప్రణాళిక, అమలులో దశాబ్దాలుగా ఉన్న సమన్వయ లోపాన్ని (Silo approach) తొలగించి, రవాణా వ్యవస్థల మధ్య మల్టీ-మోడల్ కనెక్టివిటీని సాధించడానికి 2021 అక్టోబర్ 13న ప్రధాని మోదీ రూ. 100 లక్షల కోట్ల విలువైన 'పీఎం గతిశక్తి జాతీయ మాస్టర్ ప్లాన్'ను ఆవిష్కరించారు. రోడ్లు, రైల్వేలు, విమానాశ్రయాలు, ఓడరేవులు, ప్రజా రవాణా, జలమార్గాలు మరియు లాజిస్టిక్స్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ అనే 7 ఇంజిన్ల సమన్వయంతో గతిశక్తి పనిచేస్తుంది. భాస్కరాచార్య నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ స్పేస్ అప్లికేషన్స్ అండ్ జియో-ఇన్ఫర్మేటిక్స్ (BISAG-N) అభివృద్ధి చేసిన అత్యాధునిక GIS-ఆధారిత డిజిటల్ ప్లాట్ఫారమ్ను గతిశక్తి ఉపయోగిస్తుంది. ఇందులో కేంద్ర ప్రభుత్వానికి చెందిన 16 కి పైగా కీలక మంత్రిత్వ శాఖలు (రైల్వేలు, రోడ్డు రవాణా, విద్యుత్, పెట్రోలియం, టెలికాం తదితర) మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల డేటా ఒకే తాటిపైకి తీసుకురాబడింది. ఫలితంగా, ఒక రోడ్డు నిర్మాణం జరిగిన తర్వాత గ్యాస్ పైప్లైన్ లేదా ఆప్టికల్ ఫైబర్ కేబుల్ కోసం దానిని మళ్లీ తవ్వే సమస్యలు తలెత్తవు. ఈ మాస్టర్ ప్లాన్ ప్రాజెక్ట్ అనుమతులను వేగవంతం చేస్తుంది, ప్రాజెక్టు వ్యయాల భారాన్ని మరియు సమయ జాప్యాన్ని తగ్గిస్తుంది. భారతదేశ లాజిస్టిక్స్ వ్యయం ప్రస్తుతం జీడీపీలో దాదాపు 12-14% గా ఉండగా, దానిని అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల స్థాయికి (8-9%) తగ్గించడమే దీని పరమ లక్ష్యం. గతిశక్తితో పాటు ప్రారంభించబడిన 'జాతీయ లాజిస్టిక్స్ విధానం' (National Logistics Policy-2022) సమర్థవంతమైన రవాణా వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తూ దేశీయ ఉత్పత్తుల ఎగుమతి పోటీతత్వాన్ని ప్రపంచ మార్కెట్లలో గణనీయంగా పెంచుతోంది.
11. నారీ శక్తి వందన్ అధినియం (106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం)
భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో మహిళా సాధికారతకు సంబంధించి ఒక మైలురాయిగా నిలిచిన చట్టం 'నారీ శక్తి వందన్ అధినియం'. నూతన పార్లమెంట్ భవనంలో జరిగిన మొదటి ప్రత్యేక సమావేశాలలో భాగంగా 2023 సెప్టెంబర్లో లోక్సభ మరియు రాజ్యసభలు ఈ చారిత్రక 128వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ఏకగ్రీవంగా (లోక్సభలో ఇద్దరు మినహా) ఆమోదించాయి. రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము 2023 సెప్టెంబర్ 28న ఆమోదం తెలపడంతో ఇది 'రాజ్యాంగ (106వ సవరణ) చట్టం, 2023'గా చట్టరూపం దాల్చింది. ఈ చట్టం లోక్సభ, ఢిల్లీ జాతీయ రాజధాని ప్రాంత శాసనసభ మరియు అన్ని రాష్ట్రాల విధానసభలలో మహిళలకు ప్రత్యక్ష ఎన్నికల్లో 33% (మూడింట ఒక వంతు) స్థానాలను రిజర్వ్ చేస్తుంది. దీని అమలు కోసం రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 239AA ను సవరించడంతో పాటు, ఆర్టికల్ 330A, 332A మరియు 334A లను కొత్తగా చేర్చారు. ఆర్టికల్ 330A లోక్సభలో మరియు ఆర్టికల్ 332A రాష్ట్ర శాసనసభలలో మహిళా రిజర్వేషన్లను నిర్దేశిస్తాయి; ఈ రిజర్వేషన్లు ఎస్సీ, ఎస్టీ కేటగిరీలకు కేటాయించిన స్థానాలలో కూడా అంతర్గతంగా 33% వర్తిస్తాయి. అయితే ఆర్టికల్ 334A ప్రకారం, ఈ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత నిర్వహించే మొట్టమొదటి జనాభా లెక్కల (Census) ప్రచురణ మరియు తదనంతరం చేపట్టే డీలిమిటేషన్ (నియోజకవర్గాల పునర్విభజన) ప్రక్రియ పూర్తయిన తర్వాత మాత్రమే ఈ రిజర్వేషన్లు అమల్లోకి వస్తాయి. ఈ రిజర్వేషన్ల కాలపరిమితి ప్రారంభం నుండి 15 సంవత్సరాల పాటు అమలులో ఉంటుంది, పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా దీనిని మరింత పొడిగించవచ్చు. విధాన నిర్ణాయక స్థానాల్లో లింగ సమానత్వాన్ని సాధించడంలో ఈ చట్టం అత్యున్నత ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది.
12. నూతన క్రిమినల్ చట్టాలు: న్యాయ సంహిత, నాగరిక్ సురక్ష, సాక్ష్య అధినియం
బ్రిటిష్ వలస పాలన కాలం నాటి పాత క్రిమినల్ న్యాయ వ్యవస్థ స్థానంలో భారతీయ విలువలు మరియు పౌర కేంద్రిత న్యాయాన్ని అందించడానికి భారత పార్లమెంటు 2023 డిసెంబర్లో మూడు నూతన క్రిమినల్ చట్టాలను ఆమోదించింది. ఇవి 2024 జూలై 1 నుండి దేశవ్యాప్తంగా అధికారికంగా అమలులోకి వచ్చాయి: 1. భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS), 2023: ఇది 1860 నాటి 'ఇండియన్ పీనల్ కోడ్' (IPC) స్థానంలో వచ్చింది. దేశద్రోహ (Sedition - Sec 124A) నిబంధనను రద్దు చేసి, దాని స్థానంలో దేశ సార్వభౌమాధికారం, ఐక్యత మరియు సమగ్రతకు భంగం కలిగించే చర్యలపై కొత్త శిక్షలను చేర్చారు. తీవ్రవాదం (Terrorism), వ్యవస్థీకృత నేరం (Organised Crime), మరియు గుంపు హత్యలు (Mob Lynching) లకు స్పష్టమైన నిర్వచనాలు ఇచ్చి కఠిన శిక్షలను చేర్చారు. చిన్నపాటి నేరాలకు 'సామాజిక సేవ' (Community Service) ను ఒక నూతన శిక్షగా ప్రవేశపెట్టారు. 2. భారతీయ నాగరిక్ సురక్ష సంహిత (BNSS), 2023: ఇది 1973 నాటి 'కోడ్ ఆఫ్ క్రిమినల్ ప్రొసీజర్' (CrPC) స్థానంలో వచ్చింది. ఎలక్ట్రానిక్ సమన్లు, జీరో ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు, నిర్దిష్ట గడువులలో దర్యాప్తు మరియు తీర్పులు వెలువరించడం తప్పనిసరి చేశారు. కనీసం 7 ఏళ్లు మరియు అంతకంటే ఎక్కువ శిక్ష పడే తీవ్రమైన నేరాల సంఘటనా స్థలాల్లో ఫోరెన్సిక్ దర్యాప్తును తప్పనిసరి చేశారు. 3. భారతీయ సాక్ష్య అధినియం (BSA), 2023: ఇది 1872 నాటి 'ఇండియన్ ఎవిడెన్స్ యాక్ట్' స్థానంలో అమలులోకి వచ్చింది. డిజిటల్ మరియు ఎలక్ట్రానిక్ రికార్డులకు ప్రైమరీ డాక్యుమెంటరీ సాక్ష్యాలతో సమానమైన చట్టపరమైన హోదా కల్పించబడింది. వలసవాద శిక్షా భావన నుండి బాధితులకు సత్వర న్యాయం చేకూర్చే దిశగా ఇది విప్లవాత్మక మార్పు.
13. డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ చట్టం (DPDP Act, 2023)
సుప్రీంకోర్టు కే.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2017) కేసులో గోప్యత హక్కు (Right to Privacy) ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కు అని ప్రకటించిన నేపథ్యంలో, భారతదేశం తన మొదటి సమగ్ర డిజిటల్ గోప్యతా చట్టాన్ని 'డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ యాక్ట్, 2023' రూపంలో రూపొందించింది. జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ కమిటీ సిఫార్సులు మరియు పలు మార్పుల అనంతరం రూపొందిన ఈ చట్టాన్ని పార్లమెంటు 2023 ఆగస్టులో ఆమోదించింది. భారతదేశ భూభాగంలో డిజిటల్ రూపంలో లేదా ఆఫ్లైన్లో సేకరించి తర్వాత డిజిటలైజ్ చేసిన వ్యక్తిగత డేటా ప్రాసెసింగ్కు ఇది వర్తిస్తుంది. భారతీయ వినియోగదారులకు విదేశాల నుండి వస్తువులు, సేవలు అందించే సందర్భంలో విదేశీ సంస్థల ప్రాసెసింగ్కు కూడా ఇది వర్తిస్తుంది. ఈ చట్టంలో పౌరులను 'డేటా ప్రిన్సిపాల్స్' (Data Principals) గా మరియు డేటాను సేకరించి ప్రాసెస్ చేసే సంస్థలను 'డేటా ఫిడూషియరీస్' (Data Fiduciaries) గా వ్యవహరిస్తారు. వ్యక్తుల నుండి స్పష్టమైన, నిర్దిష్టమైన మరియు ఉచిత సమ్మతి (Consent) పొందిన తర్వాతే డేటాను ప్రాసెస్ చేయాలి. పిల్లల విషయంలో తల్లిదండ్రుల ధృవీకరించదగిన సమ్మతి తప్పనిసరి మరియు వారి శ్రేయస్సుకు హాని కలిగించే ప్రవర్తనా ట్రాకింగ్ నిషేధించబడింది. నిబంధనలను ఉల్లంఘిస్తే సంస్థలపై గరిష్టంగా రూ. 250 కోట్ల వరకు భారీ జరిమానాలు విధించే అధికారం ఉంది. వివాదాల పరిష్కారం మరియు పర్యవేక్షణ కోసం ఒక స్వతంత్ర నియంత్రణ సంస్థగా 'డేటా ప్రొటెక్షన్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా' (DPBI) ఏర్పాటు చేయబడింది.
14. ఎన్నికల బాండ్ల రద్దు - సుప్రీంకోర్టు చారిత్రక రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పు
రాజకీయ పార్టీల నిధుల సేకరణలో పారదర్శకతను పెంచే పేరుతో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఫైనాన్స్ యాక్ట్, 2017 ద్వారా ప్రవేశపెట్టి, 2018లో అమలులోకి తెచ్చిన 'ఎలక్టోరల్ బాండ్ల పథకాన్ని' భారత సుప్రీంకోర్టు 2024 ఫిబ్రవరి 15న ఏకగ్రీవంగా రద్దు చేసింది. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం (అసోసియేషన్ ఫర్ డెమోక్రటిక్ రిఫార్మ్స్ - ADR వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసు) ఈ సంచలన తీర్పును వెలువరించింది. రాజకీయ పార్టీలకు నిధులు విరాళంగా ఇచ్చే కార్పొరేట్ సంస్థలు లేదా వ్యక్తుల పేర్లను గోప్యంగా ఉంచే ఈ పథకం, రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19(1)(a) ప్రకారం పౌరులకు సంక్రమించిన ప్రాథమిక సమాచార హక్కును (Right to Information) తీవ్రంగా ఉల్లంఘిస్తోందని అత్యున్నత న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది. ఓటర్లకు తాము ఎన్నుకోబోయే అభ్యర్థులు మరియు వారి వెనుక ఉన్న ఆర్థిక శక్తుల గురించి తెలుసుకునే హక్కు ప్రజాస్వామ్యంలో అత్యంత ప్రాథమికమైనదని ధర్మాసనం పేర్కొంది. కార్పొరేట్ విరాళాలు విధాన నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేసే (quid pro quo) ప్రమాదం ఉందని ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. కంపెనీల చట్టం, 2013 లోని సెక్షన్ 182కు చేసిన సవరణను కోర్టు కొట్టివేసింది, దీనివల్ల నష్టాల్లో ఉన్న లేదా షెల్ కంపెనీలు అపరిమితంగా నిధులు విరాళంగా ఇచ్చే వెసులుబాటు పోయింది. ఈ తీర్పు ప్రకారం, స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (SBI) తక్షణమే బాండ్ల జారీని నిలిపివేసి, 2019 ఏప్రిల్ నుండి కొనుగోలు చేసిన బాండ్ల వివరాలు, కొనుగోలుదారులు మరియు వాటిని నగదుగా మార్చుకున్న రాజకీయ పార్టీల వివరాలన్నింటినీ భారత ఎన్నికల సంఘానికి (ECI) సమర్పించాలని ఆదేశించింది, తదనంతరం ECI ఆ సమాచారాన్ని బహిరంగ వెబ్సైట్లో ప్రజల పరిశీలనార్థం ఉంచింది.
15. ఆర్టికల్ 370 రద్దు సమర్థన - సుప్రీంకోర్టు మైలురాయి తీర్పు
జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రానికి ప్రత్యేక స్వయంప్రతిపత్తిని కల్పించిన రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 370ని రద్దు చేస్తూ మరియు రాష్ట్రాన్ని జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ అనే రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విభజిస్తూ కేంద్ర ప్రభుత్వం 2019 ఆగస్టు 5-6 తేదీలలో తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని సమర్థిస్తూ సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 2023 డిసెంబర్ 11న తీర్పు ఇచ్చింది. ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం ఈ క్రింది కీలక అంశాలను స్పష్టం చేసింది: 1. ఆర్టికల్ 370 అనేది శాశ్వతమైనది కాదు, అది కేవలం ఒక తాత్కాలిక మరియు పరివర్తన నిబంధన (Temporary and Transitional Provision) మాత్రమేనని కోర్టు పేర్కొంది. భారత యూనియన్లో విలీనమైనప్పుడు జమ్మూ కాశ్మీర్ తన అంతర్గత సార్వభౌమాధికారాన్ని (Internal Sovereignty) నిలుపుకోలేదని స్పష్టం చేసింది. 2. ఆర్టికల్ 370(3) కింద రాష్ట్రపతికి ఉన్న అధికారాలను ఉపయోగించి ఆర్టికల్ 370ని నిర్వీర్యం చేయడం రాజ్యాంగబద్ధమేనని ప్రకటించింది. 3. రాష్ట్రపతి పాలన (ఆర్టికల్ 356) అమల్లో ఉన్న సమయంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రం తరపున తీసుకునే నిర్ణయాలు న్యాయసమీక్షకు లోబడి ఉంటాయని స్పష్టం చేస్తూనే, ప్రస్తుత సందర్భంలో తీసుకున్న చర్యలు దురుద్దేశపూర్వకమైనవి కావని తేల్చింది. అదనంగా, కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మార్చబడిన జమ్మూ కాశ్మీర్కు వీలైనంత త్వరగా పూర్తి రాష్ట్ర హోదాను (Statehood) పునరుద్ధరించాలని మరియు 2024 సెప్టెంబర్ 30 నాటికి అసెంబ్లీ ఎన్నికలను నిర్వహించాలని భారత ఎన్నికల సంఘాన్ని కోర్టు ఆదేశించింది. సత్యం మరియు సయోధ్య కమిషన్ (Truth and Reconciliation Commission) ఏర్పాటు చేయాలని కూడా జస్టిస్ కౌల్ తన అనుబంధ తీర్పులో సూచించారు.
16. అటవీ సంరక్షణ మరియు టెలికమ్యూనికేషన్స్ చట్టాలు, 2023
భారత ఆర్థిక వృద్ధి మరియు జాతీయ భద్రతా అవసరాలకు అనుగుణంగా పార్లమెంటు ఇటీవల రెండు కీలక చట్టాలను ఆమోదించింది: 1. వన్ (సంరక్షణ ఏవం సంవర్ధన్) సంశోధన్ అధినియం, 2023 (Forest Conservation Amendment Act): 1980 నాటి అటవీ సంరక్షణ చట్టాన్ని సమగ్రంగా సవరించింది. 1927 అటవీ చట్టం ప్రకారం నోటిఫై చేయబడిన లేదా ప్రభుత్వ రికార్డులలో అడవిగా నమోదు చేయబడిన భూములకు మాత్రమే చట్ట పరిధిని పరిమితం చేసింది. ముఖ్యంగా, వ్యూహాత్మక జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన ప్రాజెక్టులు, చైనా-పాకిస్తాన్ సరిహద్దుల వెంబడి అంతర్జాతీయ సరిహద్దులు, ఎల్ఓసీ నుండి 100 కి.మీ పరిధిలోని రక్షణ సంబంధిత ప్రాజెక్టులకు కేంద్ర అనుమతుల నుండి ముందస్తు మినహాయింపునిచ్చింది. వామపక్ష తీవ్రవాద ప్రభావిత ప్రాంతాలలో భద్రతా మౌలిక సదుపాయాలకు కూడా సడలింపులు ఇచ్చారు. 2. టెలికమ్యూనికేషన్స్ చట్టం, 2023 (Telecommunications Act): ఇది 1885 నాటి ఇండియన్ టెలిగ్రాఫ్ యాక్ట్, 1888 నాటి వైర్లెస్ టెలిగ్రఫీ యాక్ట్ మరియు 1947 నాటి వైర్-లెస్ టెలిగ్రాఫ్ చట్టాల స్థానంలో ఒకే ఆధునిక వ్యవస్థను రూపొందించింది. టెలికాం స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపులకు వేలం (Auction) ప్రాథమిక విధానంగా కొనసాగుతుండగా, ఉపగ్రహ ఇంటర్నెట్ (Satellite Broadband), రక్షణ, అంతరిక్షం మరియు ప్రజా ప్రయోజన సేవల కోసం నాన్-ఆక్షన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ కేటాయింపులను ఈ చట్టం అధికారికం చేసింది. జాతీయ భద్రత మరియు అత్యవసర సమయాల్లో టెలికాం నెట్వర్క్లను స్వాధీనం చేసుకునే అధికారం ప్రభుత్వానికి కల్పించబడింది. స్పెక్ట్రమ్ సంస్కరణలను సరళతరం చేస్తూ సులభతర వ్యాపార నిర్వహణకు ఇది బాటలు వేసింది.
17. శాస్త్ర-సాంకేతిక విజయాలు: చంద్రయాన్-3 మరియు ఆదిత్య-L1
భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ (ఇస్రో) ఇటీవలి కాలంలో సాధించిన చారిత్రక విజయాలు అంతరిక్ష రంగంలో ప్రపంచ అగ్రరాజ్యాల సరసన భారతదేశాన్ని నిలబెట్టాయి: 1. చంద్రయాన్-3: 2023 జూలై 14న LVM3-M4 రాకెట్ ద్వారా ప్రయోగించబడిన ఈ నౌక, 2023 ఆగస్టు 23న చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతంలో 'విక్రమ్' ల్యాండర్ను విజయవంతంగా సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేసింది. దీని ద్వారా చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువంపై కాలుమోపిన మొట్టమొదటి దేశంగా మరియు రష్యా, అమెరికా, చైనాల తర్వాత చంద్రునిపై సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ సాధించిన 4వ దేశంగా భారత్ ప్రపంచ రికార్డు సృష్టించింది. ల్యాండర్ నుంచి బయటకు వచ్చిన 'ప్రజ్ఞాన్' రోవర్ చంద్రుని ఉపరితలంపై సల్ఫర్, అల్యూమినియం, ఐరన్ వంటి మూలకాలను గుర్తించింది. ల్యాండర్ దిగిన ప్రదేశానికి 'శివశక్తి పాయింట్' అని నామకరణం చేయగా, ఈ చారిత్రక ఘట్టానికి గుర్తుగా ఆగస్టు 23ని భారత ప్రభుత్వం 'జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం'గా (National Space Day) ప్రకటించింది. 2. ఆదిత్య-L1: సూర్యుని బాహ్య వాతావరణాన్ని (కరోనా), క్రోమోస్పియర్ మరియు సౌర గాలులను అధ్యయనం చేయడానికి ఇస్రో ప్రయోగించిన మొట్టమొదటి అంతరిక్ష ఆధారిత సౌర మిషన్ ఇది. 2023 సెప్టెంబర్ 2న PSLV-C57 ద్వారా ప్రయోగించబడిన ఈ ఉపగ్రహం భూమి నుండి సుమారు 1.5 మిలియన్ కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న లాగ్రాంజ్ పాయింట్ 1 (L1) చుట్టూ ఉన్న హాలో కక్ష్యలోకి 2024 జనవరి 6న విజయవంతంగా ప్రవేశపెట్టబడింది. గ్రహణాల ఆటంకం లేకుండా నిరంతరం సూర్యుడిని గమనించగలగడం ఈ మిషన్ యొక్క ప్రధాన ప్రయోజనం.
18. గగన్యాన్ మరియు భారత అంతరిక్ష విజన్ 2047
భారతదేశ మొట్టమొదటి మానవసహిత అంతరిక్ష యాత్ర 'గగన్యాన్' కోసం ఇస్రో అత్యంత వేగంగా అడుగులు వేస్తోంది. మానవులను 400 కిలోమీటర్ల లో-ఎర్త్ కక్ష్యలోకి (LEO) సురక్షితంగా తీసుకెళ్లి, 3 రోజుల మిషన్ అనంతరం తిరిగి భూమికి సురక్షితంగా చేర్చి భారత ప్రాదేశిక జలాల్లో (సముద్రంలో) ల్యాండ్ చేయడం దీని ప్రాథమిక లక్ష్యం. దీని కోసం ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ మరియు పారాచూట్ పనితీరును పరీక్షించడానికి టీవీ-డి1 (Test Vehicle Abort Mission-1) ను విజయవంతంగా నిర్వహించారు. మానవ రహిత విమానాలలో వ్యోమగాముల స్థానంలో ప్రయాణించి మానవ శరీర ప్రతిచర్యలను పర్యవేక్షించేందుకు 'వ్యోమమిత్ర' (Vyommitra) అనే మహిళా హ్యూమనాయిడ్ రోబోట్ను ఇస్రో స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో రూపొందించింది. భారత వైమానిక దళానికి చెందిన నలుగురు టెస్ట్ పైలట్లు (ప్రశాంత్ బాలకృష్ణన్ నాయర్, అంగద్ ప్రతాప్, అజిత్ కృష్ణన్, శుభాంశు శుక్లా) ఈ చారిత్రక మిషన్ కోసం అంతరిక్ష వ్యోమగాములుగా ఎంపికై శిక్షణ పొందుతున్నారు. ఈ మానవ అంతరిక్ష యాత్ర విజయవంతమైతే అమెరికా, రష్యా, చైనాల తర్వాత సొంతంగా మానవులను అంతరిక్షంలోకి పంపిన నాల్గవ దేశంగా భారత్ అవతరిస్తుంది. భవిష్యత్ అంతరిక్ష ప్రణాళికలలో భాగంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం 'స్పేస్ విజన్ 2047' ను ప్రకటించింది. దీని కింద 2035 నాటికి భారతదేశపు మొట్టమొదటి అంతరిక్ష కేంద్రం 'భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్' (BAS) ను స్థాపించడం మరియు 2040 నాటికి చంద్రునిపైకి మొట్టమొదటి భారతీయ వ్యోమగామిని పంపడం లక్ష్యాలుగా నిర్దేశించబడ్డాయి.
19. వందే భారత్ ఎక్స్ప్రెస్ మరియు ముంబై-అహ్మదాబాద్ బుల్లెట్ రైలు ప్రాజెక్ట్
భారతీయ రైల్వే రవాణా వ్యవస్థను ఆధునీకరించడంలో భాగంగా సెమీ-హైస్పీడ్ మరియు హైస్పీడ్ రైలు ప్రాజెక్టులు దేశవ్యాప్తంగా విప్లవాత్మక మార్పులను తెస్తున్నాయి: 1. వందే భారత్ ఎక్స్ప్రెస్ (ట్రైన్ 18): పూర్తిగా స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో చెన్నైలోని ఇంటిగ్రల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ (ICF) లో తయారు చేయబడిన మొట్టమొదటి ఇంజిన్లెస్ సెల్ఫ్-ప్రొపెల్డ్ సెమీ-హైస్పీడ్ రైలు. గంటకు గరిష్టంగా 160 నుండి 180 కి.మీ వేగంతో ప్రయాణించే సామర్థ్యం దీని సొంతం. ఆటోమేటిక్ డోర్లు, జీపీఎస్ ఆధారిత ప్యాసింజర్ ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్, బయో-వాక్యూమ్ టాయిలెట్లు, మరియు దేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన రైలు ప్రమాద నిరోధక రక్షణ వ్యవస్థ 'కవచ్' (KAVACH) తో ఇది అనుసంధానించబడింది. పగటిపూట కూర్చుని ప్రయాణించే చైర్ కార్ వెర్షన్లతో పాటు, రాత్రిపూట సుదూర ప్రయాణాల కోసం 'వందే భారత్ స్లీపర్' మరియు సబర్బన్ ప్రయాణాల కోసం 'వందే మెట్రో' (నమో భారత్ రాపిడ్ రైల్) రైళ్లను విస్తరిస్తున్నారు. 2. ముంబై-అహ్మదాబాద్ హైస్పీడ్ రైల్ (MAHSR) ప్రాజెక్ట్: జపాన్ ఇంటర్నేషనల్ కోఆపరేషన్ ఏజెన్సీ (JICA) ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక సహకారంతో 'షింకన్సేన్' టెక్నాలజీ ఆధారంగా నిర్మితమవుతున్న భారతదేశపు మొట్టమొదటి బుల్లెట్ రైలు ప్రాజెక్ట్ ఇది. దాదాపు 508 కిలోమీటర్ల పొడవునా నిర్మితమవుతున్న ఈ కారిడార్లో రైళ్లు గంటకు 320 కి.మీ వేగంతో నడుస్తాయి. ఈ ప్రాజెక్ట్లో భాగంగా థానే క్రీక్ వద్ద భారతదేశపు మొట్టమొదటి సముద్రగర్భ రైల్వే సొరంగం (Undersea tunnel - 21 కి.మీ) నిర్మాణం జరుగుతోంది. నేషనల్ హై స్పీడ్ రైల్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (NHSRCL) పర్యవేక్షిస్తున్న ఈ ప్రాజెక్ట్ దేశంలో మౌలిక సదుపాయాల సాంకేతికతను కొత్త శిఖరాలకు చేర్చింది.
20. డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్లు (DFC) మరియు లాజిస్టిక్స్ విప్లవం
భారతీయ రైల్వేలలో సరుకు రవాణాను ప్యాసింజర్ రైళ్ల రద్దీ నుండి వేరు చేసి వేగవంతమైన, చౌకైన మరియు పర్యావరణ అనుకూల రవాణాను సాధించడానికి డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (DFCCIL) ఆధ్వర్యంలో 'డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్లు' (DFCs) నిర్మించబడుతున్నాయి. ఈ మెగా ప్రాజెక్ట్లో రెండు ప్రాథమిక విభాగాలు ఉన్నాయి: 1. ఈస్టర్న్ డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్ (EDFC): పంజాబ్లోని సాహ్నేవాల్ (లూథియానా) నుండి పశ్చిమ బెంగాల్లోని దన్కుని వరకు 1,875 కి.మీ మేర విస్తరించి ఉంది (ప్రధాన విభాగం వరల్డ్ బ్యాంక్ నిధులతో పూర్తయింది). ఇది తూర్పు భారతదేశంలోని బొగ్గు క్షేత్రాలు, ఉక్కు కర్మాగారాలను ఉత్తర భారతదేశ విద్యుత్ ప్లాంట్లు, పారిశ్రామిక కేంద్రాలతో కలుపుతుంది. 2. వెస్ట్రన్ డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్ (WDFC): ఉత్తరప్రదేశ్లోని దాద్రి నుండి మహారాష్ట్రలోని జవహర్లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ ట్రస్ట్ (JNPT) వరకు 1,506 కి.మీ మేర విస్తరించి ఉంది (JICA నిధులతో నిర్మితం). ఇది హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్ మీదుగా పశ్చిమ తీర ఓడరేవులను కలుపుతుంది. ఈ ప్రత్యేక కారిడార్లలో కేవలం సరుకు రవాణా రైళ్లు మాత్రమే గంటకు సగటున 75-100 కి.మీ వేగంతో నడుస్తాయి (సాధారణ ట్రాక్లపై సగటు వేగం కేవలం 25 కి.మీ మాత్రమే). ఇందులో హెవీ హాల్ మరియు డబుల్ స్టాక్ కంటైనర్ రైళ్లను నడిపేలా అత్యాధునిక ట్రాక్లు, ఆటోమేటెడ్ సిగ్నలింగ్ మరియు హై-రైజ్ ఓవర్హెడ్ ఎలక్ట్రిఫికేషన్ (OHE) ను అమర్చారు. డీఎఫ్సీలు లాజిస్టిక్స్ సమయాన్ని 50% పైగా తగ్గించి, దేశీయ తయారీ రంగానికి మరియు ఎగుమతులకు భారీ ఊపునిచ్చాయి.
21. సాగర్మాల ప్రాజెక్ట్ మరియు జాతీయ జలమార్గాల (Inland Waterways) అభివృద్ధి
భారతదేశ 7,500 కి.మీ కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంగల సుదీర్ఘ సముద్ర తీరాన్ని మరియు నదీ జలాలను వినియోగించుకుని పోర్ట్-నేతృత్వంలోని అభివృద్ధిని (Port-led Development) సాధించేందుకు కేంద్ర పోర్టులు, షిప్పింగ్ మరియు జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ 'సాగర్మాల ప్రాజెక్ట్'ను అమలు చేస్తోంది. దీని ప్రధాన స్తంభాలు: ఓడరేవుల ఆధునీకరణ మరియు సామర్థ్యం పెంపు, పోర్ట్ కనెక్టివిటీ మెరుగుదల, పోర్ట్ ఆధారిత పారిశ్రామికీకరణ, మరియు కోస్టల్ కమ్యూనిటీల అభివృద్ధి. ఓడరేవుల సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడం ద్వారా నౌకల టర్నరౌండ్ సమయం (Turnaround time) గణనీయంగా తగ్గింది. అలాగే తీరప్రాంత ప్రత్యేక ఆర్థిక మండళ్లు (CEZ) స్థాపించబడుతున్నాయి. మరోవైపు, అతి తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన మరియు కర్బన ఉద్గారాలు లేని రవాణా విధానంగా నదులు మరియు కాలువలను అభివృద్ధి చేయడానికి 'జాతీయ జలమార్గాల చట్టం, 2016' ద్వారా దేశంలో 111 జాతీయ జలమార్గాలను (National Waterways - NW) గుర్తించారు. - జాతీయ జలమార్గం-1 (NW-1): గంగా-భాగీరథి-హుగ్లీ నదీ వ్యవస్థపై ప్రయాగ్రాజ్ నుండి హల్దియా వరకు (1,620 కి.మీ) విస్తరించి ఉంది. జల మార్గ వికాస్ ప్రాజెక్ట్ (JMVP) కింద వారణాసి, సాహిబ్గంజ్, హల్దియాలలో మల్టీ-మోడల్ టెర్మినల్స్ను ప్రపంచ బ్యాంకు సహకారంతో నిర్మించారు. ప్రపంచంలోనే అత్యంత సుదీర్ఘమైన నదీ క్రూయిజ్ 'MV గంగా విలాస్' ఈ మార్గంలోనే విజయవంతంగా నడిచింది. - జాతీయ జలమార్గం-2 (NW-2): బ్రహ్మపుత్ర నదిపై ధుబ్రి నుండి సాదియా వరకు (891 కి.మీ) ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు కీలక రవాణా మార్గంగా సేవలు అందిస్తోంది. అంతర్గత జలమార్గాల ప్రాధికార సంస్థ (IWAI) రో-రో (Ro-Ro) మరియు రో-పాక్స్ (Ro-Pax) ఫెర్రీ సేవలను ప్రవేశపెట్టి ప్రయాణీకుల మరియు కార్గో రవాణాను వేగవంతం చేసింది.
22. భారత్మాల పరియోజన మరియు సరిహద్దు మౌలిక సదుపాయాలు
దేశవ్యాప్తంగా హైవే నెట్వర్క్ను అనుసంధానించి సరుకు రవాణా సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడానికి రోడ్డు రవాణా మరియు రహదారుల మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించిన ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమం 'భారత్మాల పరియోజన'. మొదటి దశ కింద సుమారు 34,800 కి.మీ జాతీయ రహదారుల అభివృద్ధిని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. దీని పరిధిలో ఎకనామిక్ కారిడార్లు, ఇంటర్-కారిడార్లు, ఫీడర్ రూట్లు, జాతీయ కారిడార్ సమర్థత మెరుగుదల, సరిహద్దు మరియు అంతర్జాతీయ అనుసంధాన రహదారులు, తీరప్రాంత మరియు పోర్ట్ కనెక్టివిటీ రోడ్లు, మరియు అత్యాధునిక గ్రీన్ఫీల్డ్ ఎక్స్ప్రెస్వేల (ఉదా: ఢిల్లీ-ముంబై ఎక్స్ప్రెస్వే) నిర్మాణం జరుగుతోంది. భారత్మాల ప్రాజెక్ట్ సుదూర ప్రాంతాల ప్రయాణ సమయాన్ని భారీగా తగ్గించింది. దీనికి సమాంతరంగా, సరిహద్దు ప్రాంతాలలో వ్యూహాత్మక భద్రతను పటిష్టం చేయడానికి బోర్డర్ రోడ్స్ ఆర్గనైజేషన్ (BRO) ద్వారా అపూర్వమైన మౌలిక సదుపాయాలు అభివృద్ధి చేయబడుతున్నాయి. - అటల్ టన్నెల్: హిమాచల్ ప్రదేశ్లోని రోహ్తాంగ్ పాస్ కింద 9.02 కి.మీ పొడవునా సముద్ర మట్టానికి 10,000 అడుగుల ఎత్తులో నిర్మించిన ప్రపంచంలోనే అత్యంత పొడవైన హైవే సింగిల్-ట్యూబ్ టన్నెల్. - జోజిలా టన్నెల్: శ్రీనగర్-లేహ్ జాతీయ రహదారిపై అన్ని కాలాల్లోనూ కనెక్టివిటీని నిర్ధారించే ఆసియాలోనే అతిపెద్ద ద్వి-దిశాత్మక సొరంగం. - సెలా టన్నెల్: అరుణాచల్ ప్రదేశ్లోని తవాంగ్ ప్రాంతానికి వ్యూహాత్మక చైనా సరిహద్దు వెంబడి నిరంతర సైనిక తరలింపుల కోసం నిర్మించబడిన ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన ట్విన్-ట్యూబ్ టన్నెల్. - ఉమ్లింగ్ లా: తూర్పు లడఖ్లో 19,024 అడుగుల ఎత్తులో ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన మోటారు రహదారిని నిర్మించి రికార్డు సృష్టించారు.
23. భారతదేశ G20 ప్రెసిడెన్సీ మరియు న్యూఢిల్లీ సదస్సు విజయాలు
భారతదేశం 2022 డిసెంబర్ 1 నుండి 2023 నవంబర్ 30 వరకు జీ20 (G20) కూటమికి విజయవంతంగా అధ్యక్షత వహించింది. 'వసుధైవ కుటుంబకం' (ఒకే భూమి, ఒకే కుటుంబం, ఒకే భవిష్యత్తు) అనే ఇతివృత్తంతో దేశంలోని 60 కి పైగా నగరాల్లో 200 కంటే ఎక్కువ సమావేశాలను నిర్వహించి విదేశాంగ విధానాన్ని 'జన్ భాగీదారీ' (ప్రజా భాగస్వామ్యం) గా మార్చింది. 2023 సెప్టెంబర్ 9-10 తేదీలలో న్యూఢిల్లీలోని భారత్ మండపంలో జరిగిన 18వ జీ20 శిఖరాగ్ర సదస్సు అపూర్వ దౌత్య విజయాలను సాధించింది: 1. న్యూఢిల్లీ లీడర్స్ డిక్లరేషన్: రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధంపై విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ, అన్ని సభ్య దేశాల మధ్య 100% ఏకాభిప్రాయంతో సంయుక్త ప్రకటనను ఆమోదింపజేయడంలో భారత దౌత్యం విజయం సాధించింది. 2. ఆఫ్రికన్ యూనియన్ (AU) శాశ్వత సభ్యత్వం: 55 దేశాల సమాఖ్య అయిన ఆఫ్రికన్ యూనియన్ను జీ20 లో శాశ్వత సభ్యునిగా చేర్చడం ద్వారా 'గ్లోబల్ సౌత్' (Global South) వాణికి అంతర్జాతీయ వేదికపై అగ్రస్థానం కల్పించింది. 3. గ్లోబల్ బయోఫ్యూయల్స్ అలయన్స్ (GBA): పెట్రోల్లో ఇథనాల్ బ్లెండింగ్ను ప్రోత్సహించడానికి భారత్, అమెరికా, బ్రెజిల్ ల ఆధ్వర్యంలో అంతర్జాతీయ జీవ ఇంధనాల కూటమి ప్రారంభించబడింది. 4. ఇండియా-మిడిల్ ఈస్ట్-యూరప్ ఎకనామిక్ కారిడార్ (IMEC): భారతదేశం, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్, సౌదీ అరేబియా, యూరోపియన్ యూనియన్, ఫ్రాన్స్, ఇటలీ, జర్మనీ మరియు అమెరికా దేశాలను కలుపుతూ షిప్పింగ్ మరియు రైల్వేలతో కూడిన వ్యూహాత్మక మౌలిక సదుపాయాల కారిడార్ ప్రతిపాదించబడింది. ఇది చైనా యొక్క బెల్ట్ అండ్ రోడ్ ఇనిషియేటివ్ (BRI) కు బలమైన ప్రత్యామ్నాయంగా పరిగణించబడుతోంది.
24. గ్లోబల్ సౌత్ సదస్సులు మరియు జాతీయ ప్రాముఖ్యత సదస్సులు
అంతర్జాతీయ మరియు జాతీయ వేదికలపై సరికొత్త చర్చలను నిర్దేశించడంలో భారతదేశ నాయకత్వం గణనీయంగా పెరిగింది: 1. వాయిస్ ఆఫ్ గ్లోబల్ సౌత్ సమ్మిట్: అభివృద్ధి చెందుతున్న మరియు పేద దేశాల సమస్యలు, ప్రాధాన్యతలను అంతర్జాతీయ వేదికలపై వినిపించేందుకు భారత్ వర్చువల్ విధానంలో 'వాయిస్ ఆఫ్ గ్లోబల్ సౌత్ సదస్సులను' నిర్వహించింది. 'యూనిటీ ఆఫ్ వాయిస్, యూనిటీ ఆఫ్ పర్పస్' నినాదంతో జరిగిన ఈ సదస్సులో 125 కి పైగా దేశాలు పాల్గొన్నాయి. ఆహార భద్రత, ఇంధన స్థోమత, వాతావరణ న్యాయం మరియు రుణ సంక్షోభాల పరిష్కారంలో గ్లోబల్ సౌత్ దృక్పథాన్ని జీ20 ఎజెండాలో ప్రధానాంశంగా చేర్చడంలో ఇది కీలకపాత్ర పోషించింది. 2. వాయిస్ ఆఫ్ గ్లోబల్ సౌత్ ద్వారా ప్రారంభించబడిన ప్రాజెక్టులు: విపత్తు ప్రభావిత దేశాలకు వైద్య సామాగ్రిని అందించడానికి 'ఆరోగ్య మైత్రి' క్యూబ్ ప్రాజెక్ట్, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల నిపుణుల కోసం 'గ్లోబల్ సౌత్ సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్' (DAKSHIN) ప్రారంభించబడ్డాయి. 3. జాతీయ ముఖ్య సదస్సులు: జాతీయ స్థాయిలో మౌలిక మరియు పారిశ్రామిక అభివృద్ధి కోసం ఢిల్లీలోని యశోభూమి (IICC), భారత్ మండపం వేదికలుగా ప్రపంచ స్థాయి సదస్సులు జరిగాయి. 'భారత్ మొబిలిటీ గ్లోబల్ ఎక్స్పో' ద్వారా ఆటోమొబైల్ మరియు ఈవీ సాంకేతికతను, 'ఇండియా మొబైల్ కాంగ్రెస్' (IMC) ద్వారా 5G, 6G మరియు ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) లో భారత ప్రగతిని ప్రదర్శించారు. రాష్ట్రాల మధ్య సమాఖ్య సమన్వయాన్ని పెంపొందించడానికి నీతి ఆయోగ్ పాలక మండలి సమావేశాలు మరియు ప్రధాన కార్యదర్శుల జాతీయ సదస్సులు నిరంతరం విధాన రూపకల్పన చేస్తున్నాయి.
25. నీతి ఆయోగ్ జాతీయ బహుమితీయ పేదరిక సూచిక (MPI) నివేదిక
ఆక్స్ఫర్డ్ పావర్టీ అండ్ హ్యూమన్ డెవలప్మెంట్ ఇనిషియేటివ్ (OPHI) మరియు ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (UNDP) సాంకేతిక భాగస్వామ్యంతో నీతి ఆయోగ్ 'జాతీయ బహుమితీయ పేదరిక సూచిక' (National Multidimensional Poverty Index - MPI) నివేదికను రూపొందించింది. జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే (NFHS-5: 2019-21) డేటా ఆధారంగా ఈ సూచికను లెక్కించారు. కేవలం ఆదాయం ఆధారంగానే కాకుండా ఒక వ్యక్తి ఏకకాలంలో ఎదుర్కొనే లోపాలను ఇది అంచనా వేస్తుంది. ఈ సూచిక మూడు సమాన ప్రాధాన్యత కలిగిన కోణాలపై (ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణాలు) ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇవి 12 నిర్దిష్ట సూచికలుగా విభజించబడ్డాయి (పోషకాహారం, శిశు-కౌమార మరణాలు, ప్రసవానంతర సంరక్షణ, పాఠశాల విద్య సంవత్సరాలు, పాఠశాల హాజరు, వంట ఇంధనం, పారిశుధ్యం, తాగునీరు, విద్యుత్, గృహం, ఆస్తులు మరియు బ్యాంక్ ఖాతాలు). నివేదికలోని కీలక ఫలితాలు: - చారిత్రక తగ్గుదల: భారతదేశంలో 2013-14 నుండి 2022-23 వరకు గడిచిన తొమ్మిదేళ్ల కాలంలో సుమారు 24.82 కోట్ల మంది ప్రజలు బహుమితీయ పేదరికం నుండి బయటపడ్డారు. - పేదరిక నిష్పత్తి: దేశంలో బహుమితీయ పేదరిక శాతం 2013-14 లో 29.17% ఉండగా, అది 2022-23 నాటికి 11.28% కి గణనీయంగా తగ్గింది. - రాష్ట్రాల ప్రగతి: పేదరికం తగ్గింపులో ఉత్తరప్రదేశ్ అత్యధికంగా దాదాపు 5.94 కోట్ల మందిని పేదరికం నుండి బయటకు తెచ్చి అగ్రస్థానంలో నిలవగా, ఆ తర్వాతి స్థానాల్లో బీహార్ (3.77 కోట్లు), మధ్యప్రదేశ్ (2.30 కోట్లు) మరియు రాజస్థాన్ నిలిచాయి. - గ్రామీణ ప్రాంతాలలో పేదరిక తీవ్రత అత్యంత వేగంగా తగ్గింది. పీఎం ఆవాస్, జల్ జీవన్ మిషన్, ఉజ్వల, స్వచ్ఛ భారత్ వంటి కేంద్ర పథకాల విజయవంతమైన విస్తరణే ఈ తగ్గుదలకు ప్రధాన కారణమని నివేదిక స్పష్టం చేసింది.
26. పీరియాడిక్ లేబర్ ఫోర్స్ సర్వే (PLFS) - ఉపాధి మరియు నిరుద్యోగిత ధోరణులు
భారతదేశంలో ఉపాధి మరియు నిరుద్యోగిత గణాంకాలను నిర్ణీత కాల వ్యవధిలో కొలవడానికి కేంద్ర గణాంకాలు మరియు కార్యక్రమాల అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (MoSPI) పరిధిలోని జాతీయ గణాంకాల కార్యాలయం (NSO) 2017 ఏప్రిల్ నుండి 'పీరియాడిక్ లేబర్ ఫోర్స్ సర్వే' (PLFS) ను నిర్వహిస్తోంది. ఇది రెండు విధానాల ద్వారా డేటాను సేకరిస్తుంది: సాధారణ స్థితి (Usual Status - గడిచిన 365 రోజులను పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది) మరియు ప్రస్తుత వారపు స్థితి (Current Weekly Status - గడిచిన 7 రోజులను పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది). గ్రామీణ మరియు పట్టణ ప్రాంతాల్లో వార్షిక నివేదికలను, కేవలం పట్టణ ప్రాంతాల్లో త్రైమాసిక నివేదికలను విడుదల చేస్తుంది. ఇటీవలి PLFS నివేదికల ముఖ్యాంశాలు: 1. నిరుద్యోగిత రేటు (UR): దేశంలో 15 ఏళ్లు మరియు అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న వ్యక్తులలో నిరుద్యోగిత రేటు క్రమంగా తగ్గుతూ వచ్చింది. 2017-18 లో 6.1% గా ఉన్న నిరుద్యోగిత రేటు, 2022-23 నాటికి 3.2% కి పడిపోయింది. 2. లేబర్ ఫోర్స్ పార్టిసిపేషన్ రేట్ (LFPR): శ్రామిక శక్తి భాగస్వామ్య రేటు గణనీయంగా పెరిగింది. ముఖ్యంగా మహిళా శ్రామిక శక్తి భాగస్వామ్యం (Female LFPR) గ్రామీణ స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHG) మరియు వ్యవసాయేతర గ్రామీణ రంగాలలో ఉపాధి పెరగడం వల్ల భారీ పెరుగుదలను నమోదు చేసింది. 3. వర్కర్ పాపులేషన్ రేషియో (WPR): జనాభాలో వాస్తవంగా పనిచేస్తున్న వారి నిష్పత్తి కూడా ఆరోగ్యకరమైన వృద్ధిని కనబరిచింది. అయితే, అధికారిక రంగంలో వేతనంతో కూడిన ఉద్యోగాల (Regular Wage/Salaried) కంటే స్వయం ఉపాధి (Self-employed) మరియు గిగ్ ఎకానమీ (Gig Economy) కార్మికుల వాటా ఎక్కువగా ఉండటం, వ్యవసాయంపై శ్రామిక శక్తి ఇంకా అధికంగా ఆధారపడటం వంటి నిర్మాణాత్మక సవాళ్లను నివేదిక ఎత్తిచూపింది.
27. అంతర్జాతీయ సూచీలలో భారతదేశ పురోగతి - సమీక్ష మరియు విశ్లేషణ
వివిధ అంతర్జాతీయ సంస్థలు విడుదల చేసే కీలక సూచీలలో భారతదేశం విభిన్న రంగాలలో సాధించిన పురోగతి మరియు సవాళ్లపై విశ్లేషణ: 1. గ్లోబల్ ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్ (GII): ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ (WIPO) విడుదల చేసే ఈ సూచీలో భారతదేశం అద్భుత ప్రగతిని కనబరిచింది. 2015 లో 81వ ర్యాంకులో ఉన్న భారత్, స్టార్టప్ ఎకోసిస్టమ్, పేటెంట్లు మరియు ఐటీ విజ్ఞాన ఎగుమతుల ఫలితంగా టాప్-40 లోకి చేరింది. లోయర్-మిడిల్ ఇన్కమ్ గ్రూప్లో ఇన్నోవేషన్లో భారత్ ముందంజలో ఉంది. 2. లాజిస్టిక్స్ పెర్ఫార్మెన్స్ ఇండెక్స్ (LPI): ప్రపంచ బ్యాంకు విడుదల చేసిన 2023 నివేదికలో భారతదేశం 139 దేశాలలో 38వ స్థానానికి ఎగబాకింది (2014 లో 54వ స్థానం). పోర్టుల ఆధునీకరణ, డిజిటలైజేషన్ (RFID, FASTag) మరియు నేషనల్ లాజిస్టిక్స్ పాలసీ అమలు దీనికి దోహదపడ్డాయి. 3. క్లైమేట్ చేంజ్ పెర్ఫార్మెన్స్ ఇండెక్స్ (CCPI): జర్మన్వాచ్ సంస్థ విడుదల చేసే ఈ సూచీలో పునరుత్పాదక ఇంధన విస్తరణ, గ్రీన్హౌస్ ఉద్గారాల నియంత్రణ మరియు 'లైఫ్' (LiFE) ఉద్యమం వల్ల భారతదేశం టాప్-10 దేశాల జాబితాలో (సాధారణంగా 7 లేదా 8వ స్థానంలో) స్థిరంగా నిలుస్తోంది. 4. గ్లోబల్ హంగర్ ఇండెక్స్ (GHI): ఈ సూచీలో భారతదేశానికి దిగువ ర్యాంకులు లభించడంపై కేంద్ర ప్రభుత్వం తీవ్ర అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసింది. దీనిలో ఉపయోగించే చైల్డ్ వేస్టింగ్, చైల్డ్ స్టంటింగ్ వంటి సూచికలు పరిమిత నమూనా పరిమాణం (Sample size) ఆధారంగా ఉన్నాయని, భారత ప్రభుత్వ 'పోషణ్ ట్రాకర్' (Poshan Tracker) రియల్-టైమ్ డేటాను పరిగణనలోకి తీసుకోలేదని భారత్ వాదిస్తోంది.
28. ఆర్థిక సమాఖ్య వ్యవస్థ, 16వ ఆర్థిక సంఘం మరియు జీఎస్టీ మండలి
భారత రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన సమాఖ్య వ్యవస్థలో కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య ఆర్థిక సంబంధాలు అత్యంత సున్నితమైనవి మరియు కీలకమైనవి. 1. 16వ ఆర్థిక సంఘం (16th Finance Commission): రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023 డిసెంబర్లో నీతి ఆయోగ్ మాజీ వైస్-ఛైర్మన్ డాక్టర్ అరవింద్ పనగరియా అధ్యక్షతన 16వ ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కమిషన్ 2026 ఏప్రిల్ 1 నుండి ప్రారంభమయ్యే ఐదేళ్ల కాలానికి కేంద్ర పన్నుల నికర ఆదాయంలో రాష్ట్రాలకు కేటాయించాల్సిన వాటాను (Vertical Devolution) మరియు వివిధ రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ చేయాల్సిన నిష్పత్తిని (Horizontal Devolution) సిఫార్సు చేస్తుంది. అంతేకాకుండా, విపత్తు నిర్వహణ నిధుల సమీక్ష, స్థానిక సంస్థల (పంచాయతీలు, మునిసిపాలిటీలు) ఆర్థిక వనరులను పెంచే చర్యలను ఇది పరిశీలిస్తుంది. 15వ ఆర్థిక సంఘం (ఎన్.కె. సింగ్ నేతృత్వంలో) 41% నిలువు పంపిణీని సిఫార్సు చేసిన విషయం విదితమే. 2. జీఎస్టీ కౌన్సిల్ (GST Council) మరియు సహకార సమాఖ్య వ్యవస్థ: ఆర్టికల్ 279A ప్రకారం పనిచేసే జీఎస్టీ కౌన్సిల్ సహకార సమాఖ్య వ్యవస్థకు (Cooperative Federalism) ఉత్తమ ఉదాహరణ. కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి అధ్యక్షతన, రాష్ట్రాల ఆర్థిక మంత్రులు సభ్యులుగా ఉండే ఈ మండలి ఏకాభిప్రాయంతో నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది. అయితే, జీఎస్టీ పరిహార సెజ్ (Compensation Cess) గడువు ముగిసిన తర్వాత రాష్ట్రాల స్వంత పన్ను రాబడులపై పడిన ప్రభావం, కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలలో (Centrally Sponsored Schemes) రాష్ట్రాల మ్యాచింగ్ గ్రాంట్ల భారం మరియు సెస్లు, సర్ఛార్జీల ద్వారా కేంద్రం ఆదాయాన్ని పెంచుకోవడం వల్ల డివిజిబుల్ పూల్ పరిమాణం తగ్గడం వంటి అంశాలు కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలలో సమకాలీన ఆర్థిక వివాదాలుగా మారాయి.
29. గవర్నర్ పాత్ర, ఆర్టికల్ 200 మరియు కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు
సమకాలీన భారత రాజకీయాల్లో సమాఖ్య వ్యవస్థకు ఎదురవుతున్న ప్రధాన సవాళ్లలో రాష్ట్రాల గవర్నర్ల పాత్ర మరియు శాసనసభలు ఆమోదించిన బిల్లులపై వారి నిర్ణయాలు అత్యంత వివాదాస్పదంగా మారాయి. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 200 ప్రకారం రాష్ట్ర శాసనసభ ఆమోదించిన బిల్లు గవర్నర్ ఆమోదం కోసం వచ్చినప్పుడు ఆయనకు నాలుగు ప్రత్యామ్నాయాలు ఉంటాయి: బిల్లుకు ఆమోదం తెలపడం, ఆమోదాన్ని నిలిపివేయడం (Withhold assent), పునఃపరిశీలన కోసం అసెంబ్లీకి తిరిగి పంపడం, లేదా ఆర్టికల్ 201 కింద రాష్ట్రపతి పరిశీలనార్థం రిజర్వ్ చేయడం. ఇటీవలి సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల విశ్లేషణ: - పంజాబ్, తమిళనాడు మరియు కేరళ ప్రభుత్వాలు దాఖలు చేసిన పిటిషన్లపై ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం కీలక తీర్పులను వెలువరించింది. ఆర్టికల్ 200 లోని మొదటి ప్రొవిసోలోని 'సాధ్యమైనంత త్వరగా' (As soon as possible) అనే పదాన్ని గవర్నర్లు తేలికగా తీసుకోకూడదని, ఎన్నికైన ప్రజాప్రభుత్వాలు ఆమోదించిన బిల్లులను నిరవధికంగా తొక్కిపెట్టే (Pocket Veto) విచక్షణాధికారం గవర్నర్లకు లేదని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. - ఒకవేళ గవర్నర్ బిల్లు ఆమోదాన్ని నిలిపివేస్తే, ఆయన తప్పనిసరిగా ఆ బిల్లును అసెంబ్లీ పునఃపరిశీలనకు పంపాలని, అసెంబ్లీ దానిని సవరణలతో లేదా సవరణలు లేకుండా మళ్లీ ఆమోదిస్తే గవర్నర్ తప్పనిసరిగా ఆమోదం తెలపాల్సిందేనని తేల్చింది. గవర్నర్ సమాంతర పరిపాలనా వ్యవస్థను నడపలేరని మరియు ఆయన మంత్రిమండలి 'సలహాలు మరియు సహాయం' మేరకే పనిచేయాలని పునరుద్ఘాటించింది. సర్కారియా కమిషన్ (1988) మరియు పూంచీ కమిషన్ (2010) సిఫార్సుల ప్రకారం గవర్నర్లు క్రియాశీల రాజకీయాలకు దూరంగా ఉండే నిష్పాక్షిక రాజ్యాంగ అధిపతులుగా వ్యవహరించాలని, అప్పుడే సమాఖ్య స్ఫూర్తి వర్ధిల్లుతుందని న్యాయ నిపుణులు స్పష్టం చేస్తున్నారు.
30. ఒకే దేశం - ఒకే ఎన్నికలు (రామ్నాథ్ కోవింద్ కమిటీ నివేదిక)
భారతదేశంలో తరచూ జరిగే ఎన్నికల వల్ల ప్రభుత్వ పాలనపై పడే భారాన్ని తగ్గించడానికి, ఆర్థిక వనరుల వృథాను అరికట్టడానికి మరియు అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులకు ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct) వల్ల కలిగే ఆటంకాలను నివారించడానికి 'ఒకే దేశం - ఒకే ఎన్నికలు' (One Nation, One Election) ప్రతిపాదనపై కేంద్ర ప్రభుత్వం మాజీ రాష్ట్రపతి రామ్నాథ్ కోవింద్ అధ్యక్షతన ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిటీని (High-Level Committee) ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కమిటీ రాజకీయ పార్టీలు, న్యాయ నిపుణులు మరియు ప్రజల నుండి అభిప్రాయాలను సేకరించి 2024 మార్చిలో రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ముకు సమగ్ర నివేదికను సమర్పించింది. తదనంతరం కేంద్ర మంత్రివర్గం ఈ సిఫార్సులకు సూత్రప్రాయ ఆమోదం తెలిపింది. కమిటీ ప్రధాన సిఫార్సులు: 1. రెండు దశల ఏకకాల ఎన్నికలు: మొదటి దశలో లోక్సభ మరియు అన్ని రాష్ట్రాల శాసనసభలకు ఒకేసారి ఎన్నికలు నిర్వహించాలి. ఆ తర్వాత 100 రోజులలోపు రెండవ దశలో స్థానిక సంస్థలకు (మున్సిపాలిటీలు, పంచాయతీలు) ఎన్నికలు పూర్తి చేయాలి. 2. రాజ్యాంగ సవరణలు: దీని అమలు కోసం ఆర్టికల్ 83 (పార్లమెంట్ ఉభయసభల కాలపరిమితి), ఆర్టికల్ 172 (రాష్ట్ర శాసనసభల కాలపరిమితి) లను సవరించాలని ప్రతిపాదించింది. ఈ మొదటి దశ సవరణకు రాష్ట్రాల ఆమోదం (రైటిఫికేషన్) అవసరం లేదని కమిటీ పేర్కొంది. అయితే, స్థానిక సంస్థల ఎన్నికల సమకాలీకరణకు ఉద్దేశించిన ఆర్టికల్ 324A సవరణకు కనీసం సగం రాష్ట్రాల అసెంబ్లీల ఆమోదం తప్పనిసరి. 3. ఉమ్మడి ఓటర్ల జాబితా: కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం మరియు రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాల సమన్వయంతో దేశం మొత్తానికి ఒకే ఉమ్మడి ఓటర్ల జాబితా (Single Electoral Roll) మరియు ఒకే ఓటర్ గుర్తింపు కార్డును రూపొందించాలి. 4. త్రిశంకు సభలు ఏర్పడినప్పుడు: అవిశ్వాస తీర్మానం లేదా హంగ్ ఏర్పడి ప్రభుత్వం పడిపోతే, కొత్తగా ఎన్నికయ్యే ప్రభుత్వం పూర్తి ఐదేళ్లు కాకుండా, మునుపటి సభ యొక్క మిగిలిన కాలపరిమితికి (Unexpired term) మాత్రమే అధికారంలో ఉంటుంది. ఈ ప్రతిపాదనపై సమాఖ్య వ్యవస్థను బలహీనపరుస్తుందనే విమర్శలు ఉన్నప్పటికీ, పాలనా సామర్థ్యం మరియు దేశ ఆర్థిక వృద్ధి దృష్ట్యా ఇది విస్తృత జాతీయ చర్చనీయాంశంగా మారింది.