1. రాజ్యాంగ సవరణల ప్రక్రియ మరియు చారిత్రక పరిణామం
రాజ్యాంగంలోని 20వ భాగంలో గల ఆర్టికల్ 368 పార్లమెంటుకు రాజ్యాంగాన్ని సవరించే అధికారాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. కేశవానంద భారతి కేసు (1973) ద్వారా సుప్రీంకోర్టు 'మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతాన్ని' (Basic Structure Doctrine) ప్రతిపాదించి, పార్లమెంట్ సవరణ అధికారాలకు లక్ష్మణరేఖను గీసింది. భారతదేశంలో సమాఖ్య నిర్మాణాన్ని, పౌర హక్కులను సమతుల్యం చేయడానికి అనేక సవరణలు జరిగాయి. 101వ సవరణ ద్వారా జీఎస్టీ (GST), 102వ సవరణ ద్వారా బీసీ కమిషన్కు రాజ్యాంగ హోదా, 103వ సవరణ ద్వారా ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు 10% రిజర్వేషన్ (EWS), 104వ సవరణ ద్వారా ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వేషన్ల పొడిగింపు, మరియు 105వ సవరణ ద్వారా ఓబీసీల జాబితాను తయారుచేసే అధికారం రాష్ట్రాలకు పునరుద్ధరించబడింది.
2. 106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (మహిళా రిజర్వేషన్)
పార్లమెంట్ ప్రత్యేక సమావేశాలలో ఆమోదం పొందిన 'నారీ శక్తి వందన్ అధినియం' భారత రాజ్యాంగ 106వ సవరణ చట్టం, 2023 గా నిలిచింది (బిల్లు సంఖ్య: 128వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు). ఈ చట్టం లోక్సభ, ఢిల్లీ అసెంబ్లీ మరియు రాష్ట్ర శాసనసభలలో మహిళలకు 33 శాతం సీట్లను రిజర్వ్ చేయడానికి ఆర్టికల్ 239AA, 330A, 332A మరియు 334A లను రాజ్యాంగంలో చేర్చింది. ఈ రిజర్వేషన్లు ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాల మహిళలకు కూడా అంతర్గతంగా వర్తిస్తాయి. అయితే ఈ చట్టం అమలు నూతన జనగణన (Census) మరియు దాని ఆధారంగా చేపట్టే నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) తర్వాత మాత్రమే ప్రారంభమవుతుందని నిబంధన విధించారు. రిజర్వేషన్ల కాలపరిమితి ప్రారంభం నుండి 15 సంవత్సరాలు ఉంటుంది.
3. సర్వోన్నత న్యాయస్థానం వెలువరించిన కీలక తీర్పులు
ఇటీవల సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనాలు అనేక మార్గదర్శక తీర్పులను వెలువరించాయి: 1. ఎలక్టోరల్ బాండ్ల రద్దు (2024): రాజకీయ పార్టీల విరాళాల కోసం ఉద్దేశించిన ఎలక్టోరల్ బాండ్స్ పథకం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19(1)(a) ప్రకారం సమాచార హక్కును ఉల్లంఘిస్తోందని పేర్కొంటూ ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం దీనిని ఏకగ్రీవంగా రద్దు చేసింది. 2. ఆర్టికల్ 370 రద్దు సమర్థన (2023): జమ్మూ కాశ్మీర్కు ప్రత్యేక ప్రతిపత్తిని కల్పించే ఆర్టికల్ 370 రద్దు చెల్లుబాటును సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది. జమ్మూ కాశ్మీర్ అంతర్గత సార్వభౌమత్వాన్ని కలిగి లేదని స్పష్టం చేస్తూ, త్వరితగతిన అసెంబ్లీ ఎన్నికలు నిర్వహించాలని ఆదేశించింది.
4. పరీక్షలలో ముఖ్యమైన అంశాలు మరియు రాజ్యాంగ మైలురాళ్లు
పరీక్షల కోసం పునశ్చరణ వాస్తవాలు: 1. 106వ సవరణ చట్టం నూతన పార్లమెంట్ భవనం 'సంవిధాన్ సదన్' లో ఆమోదించబడిన మొట్టమొదటి చట్టం. 2. గే మ్యారేజ్ (Supriyo v. Union of India) కేసులో స్వలింగ వివాహాలకు ప్రత్యేక వివాహ చట్టం కింద చట్టబద్ధత కల్పించడానికి సుప్రీంకోర్టు నిరాకరిస్తూ, ఆ నిర్ణయాన్ని పార్లమెంటు విచక్షణకే వదిలివేసింది. 3. ఎస్సీ ఉప-వర్గీకరణపై ఈవీ చిన్నయ్య కేసు తీర్పును అధిగమిస్తూ, రాష్ట్రాలకు ఉప-వర్గీకరణ చేసే అధికారం ఉందని 2024లో ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం చారిత్రాత్మక తీర్పు వెలువరించింది. 4. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ నియామకానికి సంబంధించి అనూప్ బరన్వాల్ కేసులో ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలు.