1. భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ: రాజ్యాంగ మూలాలు మరియు నమూనా
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 1 భారతదేశాన్ని 'రాష్ట్రాల యూనియన్' (Union of States) గా అభివర్ణిస్తుంది. కె.సి. వేర్ వంటి రాజ్యాంగ నిపుణులు భారతదేశాన్ని 'క్వాసీ-ఫెడరల్' (అర్థ-సమాఖ్య) అని వర్ణించారు, ఎందుకంటే సాధారణ సమయాల్లో సమాఖ్యగాను, అత్యవసర సమయాల్లో ఏకకేంద్రంగాను మారే ప్రత్యేక నిర్మాణం మనది. ఏడవ షెడ్యూల్ ద్వారా కేంద్ర జాబితా, రాష్ట్ర జాబితా, ఉమ్మడి జాబితాలలో అధికారాల విభజన జరిగింది. సర్కారియా కమిషన్ (1983), పుంచీ కమిషన్ (2007) కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల బలోపేతానికి, అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council - Article 263) క్రియాశీలతకు పలు సిఫార్సులు చేశాయి. కాలక్రమేణా సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల యుగం నుండి బలమైన కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆవిర్భావం వరకు సమాఖ్య సంబంధాలు నిరంతరం పరిణామం చెందుతున్నాయి.
2. ఆర్థిక సమాఖ్యవాదం మరియు 16వ ఆర్థిక సంఘం
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం ప్రతి ఐదేళ్లకు రాష్ట్రపతి ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. కేంద్ర పన్నుల నికర ఆదాయాన్ని కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య (నిలువు విభజన - Vertical devolution), మరియు వివిధ రాష్ట్రాల మధ్య (క్షితిజ సమాంతర విభజన - Horizontal devolution) పంపిణీ చేయడానికి ఇది సిఫార్సులు చేస్తుంది. నీతి ఆయోగ్ మాజీ వైస్ చైర్మన్ డాక్టర్ అరవింద్ పనగరియా అధ్యక్షతన '16వ ఆర్థిక సంఘం' (16th Finance Commission) ఏర్పాటైంది. 2026 ఏప్రిల్ 1 నుండి ప్రారంభమయ్యే ఐదేళ్ల కాలానికి ఈ సంఘం సిఫార్సులు అమల్లోకి వస్తాయి. జీఎస్టీ సెస్సులు, సర్చార్జీల పెరుగుదల వల్ల డివిజిబుల్ పూల్ తగ్గిపోతోందని దక్షిణాది రాష్ట్రాలు లేవనెత్తుతున్న ఆర్థిక అభ్యంతరాలు ప్రస్తుతం తీవ్ర చర్చనీయాంశంగా మారాయి.
3. గవర్నర్ వ్యవస్థ, ఆర్టికల్ 200 మరియు ఘర్షణాత్మక సమాఖ్యవాదం
ఇటీవలి కాలంలో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలలో అత్యంత వివాదాస్పద అంశం గవర్నర్ పాత్ర. రాష్ట్ర శాసనసభలు ఆమోదించిన బిల్లులను రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 200 ప్రకారం గవర్నర్లు నిరవధికంగా పెండింగ్లో ఉంచడంపై పంజాబ్, తమిళనాడు, కేరళ మరియు తెలంగాణ రాష్ట్రాలు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించాయి. బిల్లులను ఆమోదించకుండా గవర్నర్లు శాసన ప్రక్రియను అడ్డుకోలేరని, రాజ్యాంగంలోని 'సాధ్యమైనంత త్వరగా' (as soon as possible) అనే పదాన్ని గౌరవించాలని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. వీటితో పాటు సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషన్ (CBI) కి సాధారణ సమ్మతి (General Consent) ఉపసంహరణ, ఈడీ (ED) చర్యలు, అఖిల భారత సర్వీసుల (IAS/IPS) కేడర్ నిబంధనల సవరణ ప్రతిపాదనలు సమాఖ్య వ్యవస్థలో ఘర్షణలకు దారితీస్తున్నాయి.
4. పరీక్షలకు ముఖ్యమైన కమిటీలు, ఆర్టికల్స్ మరియు కేసులు
పరీక్షల కోసం ముఖ్య అంశాలు: 1. ఆర్టికల్ 262: అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారం (కావేరి, కృష్ణా జల వివాదాలు). 2. ఆర్టికల్ 263: అంతర్రాష్ట్ర మండలి (ఛైర్మన్: ప్రధానమంత్రి). 3. ఎస్.ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994): ఆర్టికల్ 356 దుర్వినియోగానికి అడ్డుకట్ట వేసిన చారిత్రాత్మక తీర్పు; సమాఖ్య వ్యవస్థ రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపమని స్పష్టీకరణ. 4. జీఎస్టీ కౌన్సిల్ (ఆర్టికల్ 279A): సహకార సమాఖ్య నమూనాకు ప్రత్యక్ష నిదర్శనం. 5. వన్ నేషన్ - వన్ ఎలక్షన్: మాజీ రాష్ట్రపతి రామ్నాథ్ కోవింద్ నేతృత్వంలోని ఉన్నత స్థాయి కమిటీ లోక్సభ, శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థల ఏకకాల ఎన్నికలపై సమర్పించిన నివేదిక.