1. న్యాయ సంస్కరణల నేపథ్యం మరియు ఆవశ్యకత
భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వలస పాలన కాలం నాటి చట్టాలు దాదాపు శతాబ్దానికి పైగా అమలులో ఉన్నాయి. 1860 నాటి భారతీయ శిక్షాస్మృతి (IPC), 1898/1973 నాటి క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (CrPC), మరియు 1872 నాటి భారత సాక్ష్యాధారాల చట్టం (IEA) పౌరులను శిక్షించే దృక్పథంతో రూపొందించబడ్డాయి కానీ న్యాయం అందించే లక్ష్యంతో కాదు. మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా తీవ్రవాదం, సైబర్ నేరాలు, ఆర్థిక మోసాలు మరియు వ్యవస్థీకృత నేరాలను ఎదుర్కొనేందుకు నూతన చట్టాల అవసరం ఏర్పడింది. దీని కోసం 2020లో రణబీర్ సింగ్ నేతృత్వంలో క్రిమినల్ చట్టాల సంస్కరణల కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. శిక్షా విధానం నుండి బాధితులకు న్యాయం అందించే (Victim-centric justice) సంస్కరణల దిశగా మార్పు తీసుకురావడమే ఈ శాసన ప్రక్రియ యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం.
2. నూతన క్రిమినల్ చట్టాలు: కీలక నిబంధనలు
పార్లమెంట్ పాత చట్టాల స్థానంలో మూడు నూతన చట్టాలను తీసుకొచ్చింది: 1. భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS, 2023) - IPC స్థానంలో వచ్చింది; ఇందులో దేశద్రోహం (Sedition - Sec 124A) రద్దు చేయబడి, భారత సార్వభౌమత్వానికి భంగం కలిగించే చర్యలపై కొత్త నిబంధనలు చేర్చబడ్డాయి. మాబ్ లించింగ్ మరియు మైనర్లపై సామూహిక అత్యాచారాలకు మరణశిక్ష లేదా జీవిత ఖైదు విధించేలా కఠినతరం చేశారు. 2. భారతీయ నాగరిక్ సురక్షా సంహిత (BNSS, 2023) - CrPC స్థానంలో వచ్చింది; జీరో ఎఫ్ఐఆర్ (Zero FIR), ఈ-ఎఫ్ఐఆర్, మరియు ఫోరెన్సిక్ దర్యాప్తును 7 సంవత్సరాలకు పైబడిన నేరాలలో తప్పనిసరి చేసింది. 3. భారతీయ సాక్ష్య అధినియమం (BSA, 2023) - Evidence Act స్థానంలో డిజిటల్ మరియు ఎలక్ట్రానిక్ రికార్డులకు ప్రాథమిక ఆధార హోదా కల్పించింది.
3. డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టం మరియు ఇతర చట్టాలు
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం సమాచార గోప్యత ప్రాథమిక హక్కు అని జస్టిస్ పుట్టస్వామి కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చిన నేపథ్యంలో 'డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ యాక్ట్, 2023' ఆమోదించబడింది. ఇది డేటా ప్రిన్సిపల్ (పౌరులు), డేటా ఫిడ్యూషియరీ (సంస్థలు) హక్కులు, బాధ్యతలను నిర్దేశిస్తుంది. డేటా ఉల్లంఘనలకు రూ. 250 కోట్ల వరకు జరిమానా విధించే అధికారం కలిగిన 'డేటా ప్రొటెక్షన్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా' ఏర్పాటుకు మార్గం సుగమమైంది. వీటితో పాటు అటవీ సంరక్షణ సవరణ చట్టం 2023, ఢిల్లీ జాతీయ రాజధాని ప్రాంత పాలనా చట్టం (GNCTD Amendment) వంటివి పరిపాలనా పరంగా తీవ్ర చర్చనీయాంశమయ్యాయి. ఈ చట్టాలు జాతీయ భద్రత, ఆర్థిక నియంత్రణల మధ్య సమతుల్యతను సాధించేందుకు ఉద్దేశించినవి.
4. పరీక్షాంశాలు: కీలక చట్టాలు, అమలు తేదీలు మరియు ముఖ్యాంశాలు
పోటీ పరీక్షల అభ్యర్థులు గుర్తుంచుకోవలసిన ముఖ్యమైన వాస్తవాలు: 1. BNS, BNSS, BSA చట్టాలు 2024 జూలై 1 నుండి దేశవ్యాప్తంగా అధికారికంగా అమలులోకి వచ్చాయి. 2. 'కమ్యూనిటీ సర్వీస్' (సామాజిక సేవ) ను చిన్న నేరాలకు ఒక శిక్షగా మొదటిసారిగా BNS లో ప్రవేశపెట్టారు. 3. పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం గ్రీన్ క్రెడిట్ ప్రోగ్రామ్ నిబంధనలను నోటిఫై చేశారు. 4. టెలికమ్యూనికేషన్స్ యాక్ట్, 2023 ద్వారా బ్రిటిష్ కాలం నాటి ఇండియన్ టెలిగ్రాఫ్ యాక్ట్ (1885) రద్దు చేయబడింది. 5. చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్ మరియు ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామక చట్టం 2023 ద్వారా ప్రధాని, లోక్సభలో ప్రతిపక్ష నేత, కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రితో కూడిన ఎంపిక కమిటీ ఏర్పాటవుతుంది.