సింధు లోయ నాగరికత - పరిచయం
ఈ నాగరికతకు అత్యంత పురాతనంగా ఉపయోగించిన పేరు సింధు నాగరికత. పురావస్తు సంప్రదాయం ప్రకారం మొదట కనుగొనబడిన స్థలం హరప్పా కావడంతో హరప్పా నాగరికత అనే పేరు అత్యంత సముచితమైనదిగా పేర్కొనబడింది. భౌగోళిక దృష్టితో దీనిని సింధు-సరస్వతి నాగరికత అని కూడా వ్యవహరిస్తారు. ఈ నాగరికతకు చెందిన స్థావరాలలో అత్యధిక సాంద్రత సింధు-సరస్వతి నదీ లోయలో ఉండగా, సుమారు ఎనభై శాతం స్థావరాలు సరస్వతి ప్రాంతంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయని పుస్తకం పేర్కొంటుంది. ఈ నాగరికతకు అత్యంత ఆమోదిత కాలం కార్బన్-14 తేదీకరణ ఆధారంగా క్రీ.పూ. 2500 నుండి క్రీ.పూ. 1750 వరకు. సింధు నాగరికత అనే పదాన్ని మొదట ఉపయోగించిన పండితుడు జాన్ మార్షల్. ఇది ఆదిచారిత్రక కాలానికి చెందిన రాగి-కాంస్య యుగ నాగరికత.
భౌగోళిక విస్తరణ మరియు సరిహద్దు ప్రాంతాలు
సింధు నాగరికత సింధ్, బలూచిస్తాన్, పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్ మరియు ఉత్తర మహారాష్ట్ర ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. హరప్పా-ఘగ్గర్-మొహెంజోదారో అక్షం ఈ నాగరికత యొక్క ప్రధాన కేంద్ర ప్రాంతంగా భావించబడింది. ఉత్తర దిశలో మొదట రోపర్ అత్యంత ఉత్తర స్థలంగా భావించగా, తరువాత మండా గుర్తించబడింది. దక్షిణ దిశలో మొదట భగత్రావ్గా భావించగా, తరువాత దైమాబాద్ దక్షిణ అంచుగా గుర్తించబడింది. తూర్పున ఆలంగీర్పూర్, పశ్చిమాన సుత్కాగెండోర్ ముఖ్య అంచు స్థలాలు.
రాజధాని, రేవు పట్టణాలు మరియు ప్రధాన కేంద్రాలు
హరప్పా మరియు మొహెంజోదారోలను ఈ నాగరికత యొక్క రాజధాని నగరాలుగా పుస్తకం పేర్కొంటుంది. లోథాల్, సుత్కాగెండోర్, అల్లాహ్దినో, బాలాకోట్ మరియు కుంటాసీలను రేవు పట్టణాలుగా పేర్కొంది. మొహెంజోదారో సింధు నాగరికతలో అతిపెద్ద స్థలంగా, రాఖీగఢి భారతదేశంలోని అతిపెద్ద సింధు నాగరికత స్థలంగా పేర్కొనబడింది. లోథాల్ సింధు నాగరికతకు చెందిన ప్రాచీన రేవు పట్టణంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
ముఖ్య స్థలాలు, నదులు మరియు తవ్వకాలు
హరప్పా రవి నది వద్ద, ప్రస్తుత పాకిస్తాన్ పంజాబ్లోని సాహివాల్ జిల్లాలో ఉంది; దయారామ్ సహ్ని, మాధో స్వరూప్ వత్స మరియు వీలర్ తవ్వకాలతో సంబంధం కలిగినవారు. మొహెంజోదారో సింధు నది వద్ద సింధ్లోని లర్కానా ప్రాంతంలో ఉంది; రాఖల్ దాస్ బెనర్జీ, మాకే మరియు వీలర్ పేర్లు దీనితో అనుసంధానించబడ్డాయి. చన్హుదారో సింధు నది ప్రాంతంలోని నవాబ్షాలో ఉండగా మాకే మరియు ఎన్.జి. మజుందార్ తవ్వకాలు నిర్వహించారు. లోథాల్ భోగావా నది వద్ద గుజరాత్లోని అహ్మదాబాద్ ప్రాంతంలో ఉంది; ఎస్.ఆర్. రావుతో సంబంధం కలిగి ఉంది. కాలిబంగన్ ఘగ్గర్ నది వద్ద రాజస్థాన్లోని హనుమాన్గఢ్లో ఉంది; అమలానంద్ ఘోష్, బి.వి. లాల్ మరియు బి.కె. థాపర్ తవ్వకాలు చేశారు. బనావలి ఘగ్గర్ నది ప్రాంతంలోని హర్యానాలోని ఫతేహాబాద్లో ఉంది; ఆర్.ఎస్. బిష్ట్తో సంబంధం ఉంది. ధోలవీరా గుజరాత్లోని కచ్ ప్రాంతంలో ఉంది; జె.పి. జోషితో సంబంధం కలిగి ఉంది.
హరప్పాలో లభించిన ముఖ్య పురావస్తు అవశేషాలు
హరప్పాలో వరుసగా ఆరు ధాన్యాగారాలు, పనిమైదానాలు, కార్మికుల నివాస గృహాలు, కన్యాదేవత ముద్ర, సమాధి ప్రదేశం ఆర్-37, లింగం మరియు యోని చిహ్నాలు, చిత్రాలతో అలంకరించిన మట్టి పాత్రలు, మాతృదేవత మట్టి బొమ్మలు, చెక్క రోకలిలో గోధుమలు మరియు బార్లీ, రాగి తూకపు పరికరం, కాంస్య తయారీకి ఉపయోగించే కరిగింపు పాత్ర, రాగితో తయారుచేసిన అద్దం, అలంకరణ పెట్టె మరియు పాచికలు లభించినట్లు పుస్తకం పేర్కొంటుంది.
మొహెంజోదారోలో లభించిన ముఖ్య పురావస్తు అవశేషాలు
మొహెంజోదారోలో గొప్ప ధాన్యాగారం, నాగరికతలో అతిపెద్ద భవనంగా పేర్కొనబడిన మహాస్నానవాటిక, సభామందిరం, శంఖపు పలకలు, పశుపతి మహాదేవుడు లేదా ఆదిశివుడు ముద్ర, కాంస్యంతో తయారైన నగ్న నర్తకి విగ్రహం, గడ్డం ఉన్న వ్యక్తి సబ్బురాయి విగ్రహం, సమూహంగా లభించిన మానవ అస్థిపంజరాలు, మాతృదేవత మట్టి బొమ్మలు, నేసిన పత్తి వస్త్రపు భాగం, ఇటుక బట్టీలు, రెండు మెసపటోమియా ముద్రలు, పెద్ద సంఖ్యలో ముద్రలు మరియు పాచికలు లభించాయి. పుస్తకం ప్రకారం ఇక్కడ 1398 ముద్రలు లభించగా అవి మొత్తం నాగరికతలో లభించిన ముద్రల్లో సుమారు అరవై ఐదు శాతం.
ఇతర ముఖ్య హరప్పా స్థలాల్లో లభించిన అవశేషాలు
చన్హుదారోలో కోటభాగం లేకపోవడం ప్రత్యేకత. అక్కడ సిరా పాత్ర, పెదవుల రంగు పదార్థం, లోహ కార్మికుల దుకాణాలు, శంఖాభరణ తయారీ దుకాణాలు, పూసల తయారీ దుకాణాలు, ఇటుకపై కుక్క పాదముద్ర, మట్టి ఎద్దుబండి బొమ్మ మరియు కాంస్య బండి బొమ్మ లభించాయి. లోథాల్లో నౌకాశ్రయం, వరి పొట్టు, లోహ కార్మికుల దుకాణాలు, శంఖాభరణ తయారీ దుకాణాలు, పూసల తయారీ దుకాణాలు, అగ్నివేదికలు, గుర్రం మట్టి బొమ్మ, ఒకే సమాధిలో స్త్రీ-పురుషులను ఉంచిన ద్వంద్వ సమాధి, ఓడ మట్టి నమూనా, రంగులు వేసే తొట్టి, ఇరాన్ ముద్ర, బహ్రెయిన్ ముద్ర మరియు పక్షి-నక్క చిత్రాలతో కూడిన రంగుల కుండ లభించాయి. కాలిబంగన్లో హరప్పా పూర్వ దశకు చెందిన దున్నిన పొలం ఉపరితలం, ఏడు అగ్నివేదికలు, అలంకరించిన ఇటుకలు, బొమ్మ బండి చక్రాలు మరియు మెసపటోమియా స్థూపాకార ముద్ర లభించాయి. బనావలిలో బొమ్మ నాగలి మరియు మాతృదేవత మట్టి బొమ్మలు లభించాయి. సుర్కోటడాలో గుర్రం ఎముకలు, అండాకార సమాధి మరియు కుండ సమాధులు; దైమాబాద్లో రథసారథి-రథం, ఎద్దు, ఏనుగు, ఖడ్గమృగం వంటి కాంస్య ప్రతిమలు లభించాయి.
పట్టణ ప్రణాళిక మరియు నిర్మాణ వ్యవస్థ
సింధు నగరాల ప్రధాన లక్షణం పద్ధతిబద్ధమైన పట్టణ ప్రణాళిక. ప్రధాన నగరాల్లో చదరపు గడుల నమూనాలో వీధులు ఏర్పాటు చేయడం, నిర్మాణాల్లో కాల్చిన ఇటుకలను ఉపయోగించడం, భూగర్భ మురుగు కాలువల వ్యవస్థ మరియు రక్షణ గోడలతో కూడిన కోటభాగం సాధారణ లక్షణాలు. అయితే చన్హుదారోలో రక్షిత కోటభాగం లేదు. బనావలిలో చదరంగ బల్ల తరహా పట్టణ ప్రణాళిక మరియు పద్ధతిబద్ధమైన మురుగు కాలువల వ్యవస్థ కనిపించలేదు. ధోలవీరాలో ప్రత్యేకమైన నీటి సంరక్షణ వ్యవస్థ, వర్షపు నీటి పారుదల వ్యవస్థ, పెద్ద బావి, స్నాన నిర్మాణాలు మరియు భారీ నీటి నిల్వలు ఉన్నాయి. ధోలవీరా పట్టణం మూడు భాగాలుగా విభజించబడిన ఏకైక స్థలంగా పేర్కొనబడింది. అక్కడ సామూహిక అవసరాల కోసం ఉపయోగించిన అతిపెద్ద హరప్పా శాసనం మరియు ఒక క్రీడా ప్రాంగణం కూడా గుర్తించబడ్డాయి.
వ్యవసాయం, పంటలు మరియు జంతువులు
హరప్పా ప్రజల ప్రధాన పంటలు గోధుమ మరియు బార్లీ. లోథాల్ మరియు రంగ్పూర్ ప్రాంతాల్లో మాత్రమే వరి సాగుకు ఆధారాలు ఉన్నట్లు పుస్తకం పేర్కొంటుంది. ఖర్జూరం, ఆవాలు, నువ్వులు, పత్తి వంటి ఇతర పంటలను కూడా సాగు చేశారు. ప్రపంచంలో పత్తిని ఉత్పత్తి చేసిన తొలి ప్రజలు సింధు నాగరికత ప్రజలేనని పుస్తకం పేర్కొంటుంది. గొర్రె, మేక, మూపురం ఉన్న మరియు మూపురం లేని ఎద్దులు, గేదె, అడవి పంది, కుక్క, పిల్లి, పంది, కోడి, జింక, తాబేలు, ఏనుగు, ఒంటె, ఖడ్గమృగం, పులి వంటి జంతువులు వారికి తెలిసినవిగా పేర్కొనబడ్డాయి. సింహం వారికి తెలియదని పుస్తకం చెబుతుంది. అమ్రిలో భారతీయ ఖడ్గమృగానికి సంబంధించిన ఒక ఆధారం ప్రస్తావించబడింది. సుర్కోటడాలో గుర్రం అవశేషాలు లభించాయని పేర్కొనబడింది.
వాణిజ్యం, దిగుమతులు మరియు ఎగుమతులు
సింధు నాగరికతలో అంతర్గత మరియు విదేశీ వాణిజ్యం విస్తృతంగా సాగింది. మెసపటోమియా లేదా సుమేరియా, బహ్రెయిన్ వంటి ప్రాంతాలతో విదేశీ వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నాయి. బంగారాన్ని కోలార్, ఆఫ్ఘానిస్తాన్, పర్షియా నుంచి; వెండిని ఆఫ్ఘానిస్తాన్, పర్షియా మరియు దక్షిణ భారతదేశం నుంచి; రాగిని ఖేత్రీ, బలూచిస్తాన్ మరియు అరేబియా నుంచి; తగరాన్ని ఆఫ్ఘానిస్తాన్ మరియు బీహార్ నుంచి; నీలరత్నం మరియు నీలమణిని బదఖ్షాన్ నుంచి; పచ్చరాయిని మధ్య ఆసియా నుంచి; సబ్బురాయిని షాహర్-ఇ-సోఖ్తా మరియు కిర్తార్ కొండల ప్రాంతాల నుంచి; ఊదారంగు రత్నాన్ని మహారాష్ట్ర నుంచి; వివిధ రంగుల రాళ్లను సౌరాష్ట్ర మరియు పశ్చిమ భారతదేశం నుంచి పొందినట్లు పుస్తకం పేర్కొంటుంది. వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, పత్తి వస్త్రాలు, మట్టి బొమ్మలు, మట్టి పాత్రలు, కొన్ని పూసలు, లోథాల్కు చెందిన శంఖపు వస్తువులు, దంతపు వస్తువులు మరియు రాగి వంటి వస్తువులను ఎగుమతి చేశారు. ఈ నాగరికత ప్రజలకు ఇనుము తెలియదు. నాణేల ఆధారాలు లేనందున వస్తు మార్పిడి సాధారణ మార్పిడి విధానంగా భావించబడింది.
మెసపటోమియాతో సంబంధాలు మరియు విదేశీ కేంద్రాలు
సుమేరియా గ్రంథాల్లో మెలుహ్హా అనే పేరుతో ఒక ప్రాంతంతో వాణిజ్య సంబంధాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి; పుస్తకం దీనిని సింధు ప్రాంతానికి ఉపయోగించిన పేరుగా పేర్కొంటుంది. ఆఫ్ఘానిస్తాన్లో షోర్టుగై మరియు ముండిగాక్ సింధు నాగరికత స్థలాలుగా పేర్కొనబడ్డాయి. సుమేరియా గ్రంథాల్లో దిల్మున్ అంటే బహ్రెయిన్ మరియు మకాన్ అంటే మక్రాన్ తీర ప్రాంతం మధ్యవర్తి వాణిజ్య కేంద్రాలుగా ప్రస్తావించబడ్డాయి. మెసపటోమియాలోని సూసా మరియు ఉర్ ప్రాంతాల్లో హరప్పా ముద్రలు లభించినట్లు పేర్కొనబడింది.
మత విశ్వాసాలు మరియు ఆరాధనలు
హరప్పా ప్రజలు తమ దేవతల కోసం దేవాలయాలు నిర్మించి పూజించారనే ఆధారం లేదు; ఇప్పటివరకు స్పష్టమైన దేవాలయ అవశేషం బయటపడలేదని పుస్తకం పేర్కొంటుంది. విగ్రహాలు మరియు మట్టి బొమ్మల ఆధారంగా వారి మత విశ్వాసాలపై అభిప్రాయాలు ఏర్పడ్డాయి. అత్యధికంగా లభించిన స్త్రీ విగ్రహం మాతృదేవత, అంటే మాత్రిదేవి లేదా శక్తిగా భావించబడింది. యోని ఆరాధనకు కూడా ఆధారాలు ఉన్నట్లు పేర్కొనబడింది. ముఖ్య పురుష దేవతగా పశుపతి మహాదేవుడు లేదా ఆదిశివుడిని పేర్కొంటుంది. ఒక ముద్రలో ఆయన యోగాసనంలో కూర్చుని, చుట్టూ ఏనుగు, పులి, ఖడ్గమృగం, గేదె ఉండగా, పాదాల వద్ద రెండు జింకలు కనిపిస్తాయి. లింగారాధన కూడా ఉండేదని పేర్కొనబడింది. శివ-శక్తి ఆరాధనతో పాటు ముఖ్యంగా మూపురం ఉన్న ఎద్దు వంటి జంతు ఆరాధన, రావి చెట్టు వంటి వృక్షారాధన కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉన్నట్లు అవశేషాలు మరియు ముద్రలు సూచిస్తున్నాయి.
లిపి, ముద్రలు మరియు చిహ్నాలు
సింధు నాగరికతకు చిత్రలిపి ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఈ లిపి ప్రధానంగా ముద్రలపై కనిపిస్తుంది. ఇప్పటివరకు ఈ లిపిని పూర్తిగా చదవలేకపోయారు. కాలిబంగన్లోని కొన్ని మట్టి పాత్రల ముక్కల ఆధారంగా లిపిని ఒక పంక్తిలో కుడి నుంచి ఎడమకు, తదుపరి పంక్తిలో ఎడమ నుంచి కుడికి మారుస్తూ రాసే పద్ధతి ఉండేదని పేర్కొనబడింది. దీనిని ఆదిద్రావిడ భాషతో అనుసంధానించిన అభిప్రాయం కూడా పుస్తకంలో ఉంది. భారత ఉపఖండంలో అత్యంత పురాతన లిపిగా హరప్పా లిపిని పేర్కొంటూ, చదవబడిన పురాతన లిపిగా సుమారు క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దం నుంచి తెలిసిన బ్రాహ్మీని పేర్కొంటుంది. ఆధునిక భారతీయ లిపులలో ఎక్కువ భాగం బ్రాహ్మీ నుంచి అభివృద్ధి చెందాయని పుస్తకం చెబుతుంది. ముద్రల తయారీలో సబ్బురాయిని ప్రధానంగా ఉపయోగించారు. చాలా సింధు ముద్రలపై మూపురం లేని ఎద్దు కనిపిస్తుందని పేర్కొనబడింది. స్వస్తిక చిహ్నం మూలాన్ని కూడా సింధు నాగరికతతో అనుసంధానిస్తుంది.
అంత్యక్రియల పద్ధతులు
సింధు నాగరికతలో మృతదేహాలను భూమిలో ఉంచే సంపూర్ణ సమాధి అత్యంత సాధారణ అంత్యక్రియల పద్ధతిగా పేర్కొనబడింది. హరప్పాలో సమాధి ప్రదేశం ఆర్-37, లోథాల్లో ఒకే సమాధిలో పురుషుడు మరియు స్త్రీని ఉంచిన ద్వంద్వ సమాధి, సుర్కోటడాలో అండాకార సమాధి మరియు కుండ సమాధులు వంటి ఆధారాలు లభించాయి.
సింధు నాగరికత పతనంపై అభిప్రాయాలు
సింధు నాగరికత పతనానికి ఆర్యుల దండయాత్ర కారణమని ఎం. వీలర్ పేర్కొన్నట్లు పుస్తకం చెబుతుంది. ఋగ్వేదంలో హరియుపియా అనే ప్రాంతంలో జరిగిన యుద్ధం ప్రస్తావన ఉందని, దానిని హరప్పాతో గుర్తించిన అభిప్రాయాన్ని కూడా పుస్తకం ప్రస్తావిస్తుంది. అయితే ఇవి నాగరికత పతనంపై ప్రతిపాదించబడిన అభిప్రాయాలుగా మాత్రమే గుర్తుంచుకోవాలి.
నాగరికత నిర్మాతలు మరియు సమకాలీన నాగరికతలు
సింధు నాగరికతను నిర్మించిన ప్రజలు ద్రావిడ ప్రజలై ఉండవచ్చని ఎక్కువ మంది పండితులు భావించినట్లు పుస్తకం పేర్కొంటుంది. సింధు నాగరికతకు సమకాలీన ప్రధాన నాగరికతలుగా మెసపటోమియా, ఈజిప్ట్ మరియు చైనాలను పేర్కొంటుంది.
పట్టణ స్వభావం మరియు పాలనా నిర్మాణం
సింధు నాగరికత ప్రధానంగా పట్టణ నాగరికత. పాలనా వ్యవస్థ స్వరూపంపై స్పష్టమైన ఆధారాలు లేనప్పటికీ, పాలక అధికారాన్ని వ్యాపార వర్గానికి చెందిన ఒక వర్గం నిర్వహించి ఉండవచ్చని పుస్తకం సూచిస్తుంది. వ్యవసాయం, చేతివృత్తులు, ముద్రల తయారీ, లోహ పనులు, పూసల తయారీ, శంఖాభరణ తయారీ మరియు విస్తృత వాణిజ్యం వంటి అంశాలు అభివృద్ధి చెందిన పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థను సూచిస్తాయి.